Odpowiedź sekretarza stanu

w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 1871

w sprawie orzekania przez ZUS uprawnień rentowych

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją poseł Izabelli Sierakowskiej (znak marszałka Sejmu: SPS-0202-1871/02) w sprawie orzekania przez ZUS o uprawnieniach rentowych przekazuję następujące wyjaśnienia.

   Lekarz orzecznik ZUS jest organem orzekającym na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Podstawy prawne działalności lekarzy orzeczników ZUS zawarte są w kilku ustawach i aktach wykonawczych.

   Lekarz orzecznik ZUS został powołany do orzekania dla celów świadczeń z ubezpieczenia społecznego na mocy ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (DzU nr 100, poz. 461), która stanowiła jeden z elementów programu reformy ubezpieczeń społecznych w zakresie dotyczącym zmiany zasad i trybu przyznawania rent inwalidzkich. Podstawowe znaczenie reformy polegało m.in. na uzależnieniu prawa do renty od utraty lub istotnego ograniczenia zdolności do pracy zarobkowej. Celem nadrzędnym reformy było przekształcenie dotychczasowego systemu rentowego w rzeczywiste ubezpieczenie ryzyka utraty zdolności do pracy i zarobkowania oraz uwolnienie tego systemu od konieczności przyznawania świadczeń ze względów socjalnych na podstawie stwierdzonego inwalidztwa biologicznego. Intencją wprowadzonych zmian była racjonalizacja systemu, tak aby renty otrzymywali ubezpieczeni, którzy utracili zdolność do osiągania dochodów z pracy. Przyjęto ponadto założenie, że priorytetowe staną się wszelkie działania z zakresu rehabilitacji medycznej i zawodowej zmierzające do przywrócenia ubezpieczonemu zdolności do pracy, a w związku z tym renty z tytułu niezdolności do pracy będą przyznawane w przypadkach, gdy działania rehabilitacyjne nie rokują powodzenia lub okażą się nieskuteczne.

   Należy przypomnieć, że na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów do III grupy inwalidów można było zaliczyć osoby dotknięte tzw. szczególnym naruszeniem sprawności organizmu (np. całkowity brak kończyny lub jej znacznej części, brak gałki ocznej lub całkowita głuchota), pomimo iż nie ograniczało ono zdolności do wykonywania zatrudnienia.

   Jednocześnie należy zaznaczyć, że jednym z głównych powodów wprowadzenia jednoosobowego orzekania o niezdolności do pracy była negatywna ocena efektów pracy działających do 31 sierpnia 1997 r. komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, a także konieczność zwiększenia indywidualnej odpowiedzialności za dokonywane ustalenia orzecznicze.

   Zadania lekarzy orzeczników ZUS w zakresie ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, uzależnionych od stwierdzenia niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, określa obecnie ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118, z późn. zm.), do której zostały przeniesione wszystkie istotne postanowienia ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. odnoszące się do orzecznictwa o niezdolności do pracy.

   Stosownie do § 1 ust. 3 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do celów rentowych (DzU nr 99, poz. 612) lekarzem orzecznikiem ZUS może być wyłącznie lekarz, który jest specjalistą (tj. posiada drugi stopień specjalizacji), w szczególności w zakresie następujących dziedzin medycyny: chorób wewnętrznych, chirurgii, neurologii, psychiatrii, medycyny pracy, medycyny społecznej, a także odbył przeszkolenie w zakresie ustalonym przez naczelnego lekarza Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

   Należy podkreślić, że wszyscy lekarze orzecznicy ZUS są specjalistami drugiego stopnia, a więc posiadają najwyższe kwalifikacje zawodowe. Każdy lekarz orzecznik ZUS, który podejmuje pracę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, jest przeszkolony przez głównego lekarza orzecznika oddziału zakładu. Otrzymuje on również materiały szkoleniowe, które są na bieżąco uzupełniane poprzez cykliczne wydawnictwa ZUS. Niezależnie od tego główni lekarze orzecznicy organizują systematycznie szkolenia lekarzy orzeczników w zakresie bieżących zagadnień dotyczących orzecznictwa lekarskiego. W ramach realizacji przepisów § 11 ust. 2 pkt 2 powołanego rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w Centralnym Ośrodku Szkoleniowym ZUS organizowane są 5-dniowe interdyscyplinarne szkolenia dla lekarzy orzeczników ZUS w zakresie przepisów prawa, ubezpieczeń społecznych, zasad orzekania o niezdolności do pracy, rehabilitacji zawodowej i leczniczej, medycyny pracy, medycyny społecznej i etyki lekarskiej.

   Uprzejmie informuję, że zgodnie z art. 12 i 13 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy, częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Przy ocenie stopnia i trwałości niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do pracy uwzględnia się:

   - stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji,

   - możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

   Lekarz orzecznik ZUS wydaje orzeczenie na podstawie bezpośredniego badania osoby ubiegającej się o świadczenie i posiadanej dokumentacji. Lekarz orzecznik może wydać orzeczenie również bez badania osoby ubiegającej się o świadczenie, jeżeli posiadana dokumentacja jest wystarczająca do wydania orzeczenia. Może on również, przed wydaniem orzeczenia, zlecić uzupełnienie dokumentacji, w szczególności o opinię lekarza konsultanta lub psychologa albo o wyniki badań dodatkowych lub obserwacji szpitalnej.

   Powyższe wyjaśnienia wskazują, że lekarze orzecznicy ZUS przy orzekaniu o niezdolności do pracy nie kierują się swobodną oceną, lecz stosują obowiązujące przepisy prawa.

   Zgodnie z § 11 powołanego rozporządzenia w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do celów rentowych wszystkie orzeczenia wydawane przez lekarzy orzeczników ZUS podlegają pod względem merytorycznym i formalnym kontroli głównego lekarza orzecznika oddziału zakładu, który sprawuje bezpośredni nadzór nad prawidłową, zgodną z przepisami prawa i zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy działalnością lekarzy orzeczników ZUS. Stosownie natomiast do art. 14 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zwierzchni nadzór nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy sprawuje prezes zakładu. Nadzór ten obejmuje:

   1) kontrolę prawidłowości i jednolitości stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników,

   2) udzielanie lekarzom orzecznikom wytycznych w zakresie stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy,

   3) prawo przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika, jeżeli w wyniku kontroli, o której mowa w pkt. 1, zostanie stwierdzony brak zgodności orzeczenia ze stanem faktycznym lub zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy.

   Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji, od której przysługuje odwołanie w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego.

   Przekazując powyższe wyjaśnienia, jednocześnie uprzejmie informuję, że z danych statystycznych wynika, iż w roku 2000 lekarze orzecznicy ZUS wydali 1 513 822 orzeczenia, w roku 2001 - 1 549 992 orzeczenia, zaś w I połowie roku 2002 - 801 692 orzeczenia. Sprawy, w których przedmiotem odwołania od decyzji organu rentowego są ustalenia orzecznicze, stanowią ok. 10% ogólnej liczby wydanych orzeczeń. W 2000 r. sądy uwzględniły odwołanie w 52 203 sprawach (co stanowi 37,5% ogólnej liczby spraw rozpatrzonych przez sądy), w roku 2001 - w 55 973 sprawach (38,4% rozpatrzonych spraw), zaś w I półroczu roku 2002 - w 29 285 sprawach (36,7% rozpatrzonych spraw). Dane te wskazują, że odsetek wyroków uwzględniających odwołanie od 2000 r. utrzymuje się mniej więcej na stałym poziomie.

   W związku z sygnałem pani poseł wskazującym na nieprawidłowości w postępowaniu orzeczniczym dotyczącym ubezpieczonej z chorobą onkologiczną uprzejmie informuję, że sprawa ta może zostać rozpatrzona w trybie nadzoru prezesa zakładu nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy na podstawie art. 14 ust. 4 i 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - w przypadku wskazania danych osobowych ubezpieczonej.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Jolanta Banach

   Warszawa, dnia 11 września 2002 r.