Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Finansów

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 1924

w sprawie wykorzystania pieniądza elektronicznego do prania pieniędzy

   Szanowny Panie Marszałku! Nawiązując do pisma pana marszałka z dnia 29 sierpnia 2002 r. nr SPS-0202-1924/02, pozwalam sobie przekazać odpowiedź na interpelację pana posła Bogdana Lewandowskiego w sprawie wykorzystania pieniądza elektronicznego do ˝prania˝ pieniędzy.

   Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych zawiera liczne instrumenty prawne pozwalające na przeciwdziałanie przestępstwu prania pieniędzy, jak i na kontrolę obiegu pieniądza elektronicznego. Zarówno instytucje, które są związane z emisją pieniądza elektronicznego, jak i jego dystrybutorzy objęci są ustawowym systemem nadzoru. Na podstawie art. 67 ust. 2 ustawy prezes Narodowego Banku Polskiego uzyskał uprawnienie do sprawowania nadzoru nad systemami autoryzacji i rozliczeń prowadzonymi przez agentów rozliczeniowych niebędących bankami.

   Do czasu uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej wydawcami pieniądza elektronicznego będą jedynie banki, które podlegają nadzorowi sprawowanemu przez Komisję Nadzoru Bankowego. Po tej dacie KNB będzie również licencjonować i nadzorować instytucje pieniądza elektronicznego, tj. podmioty niebankowe, które uzyskają uprawnienie do wydawania pieniądza elektronicznego. Nadzór ten sprawowany będzie na zasadach określonych w ww. ustawie o elektronicznych instrumentach płatniczych, jak i ustawie Prawo bankowe.

   Za najważniejszy dla przedmiotowego zagadnienia należy uznać przepis art. 66 ww. ustawy, który nakłada na agenta rozliczeniowego oraz instytucję pieniądza elektronicznego obowiązek przeciwdziałania wykorzystywaniu swojej działalności do celów mających związek z przestępstwem, o którym mowa w art. 299 Kodeksu karnego (pranie pieniędzy), lub w celu ukrycia działań przestępczych. Przepis ten jednocześnie wprowadza taką samą odpowiedzialność za naruszenie ww. obowiązków dla pracowników ww. podmiotów, jaką art. 107 ustawy Prawo bankowe nakłada na pracownika banku, który nie zawiadamia o okolicznościach mających związek z praniem pieniędzy (art. 299 K.k.), lub w celu ukrycia działań przestępczych. Przepis art. 107 ustawy Prawo bankowe przewiduje odpowiedzialność porządkową, nie wyłączając odpowiedzialności karnej.

   Na bezpośrednie bądź pośrednie przeciwdziałanie przestępstwu z art. 299 K.k. wpływa bardzo rozbudowany i szczegółowy system wymiany informacji i obowiązków nałożonych na podmioty uczestniczące w obrocie pieniądza elektronicznego oraz utworzenie systemu nadzoru pozwalającego na wykrywanie nieprawidłowości, w tym działań przestępczych. Służy temu m.in. art. 68 ust. 1 i 2 ustawy o elektronicznych instrumentach płatniczych umożliwiający wydawcom elektronicznego instrumentu płatniczego wymianę szczegółowych informacji o posiadaczach nieprawidłowo wykonujących obowiązki wynikające z zawartej umowy o instrument pieniądza elektronicznego wraz z opisem tych nieprawidłowości. Ponadto informacje te może również zbierać i przekazywać wydawcom Biuro Informacji Kredytowej (art. 68 ust. 4 ww. ustawy). Z art. 68 ust. 8 ustawy wynika bezwzględny obowiązek, w przypadku podejrzenia przestępstwa, zawiadomienia prokuratora lub innego organu powołanego do ścigania tych przestępstw wraz z załączeniem określonych dokumentów. Art. 68 ust. 9 ustawy nakłada wprost na wydawców i agentów obowiązek współpracy z tymi organami. Jednocześnie należy podkreślić, że w myśl art. 64 ust. 1 pkt 5 ustawy o elektronicznych instrumentach płatniczych do Narodowego Banku Polskiego przekazywane będą przez banki oraz instytucje pieniądza elektronicznego dane dotyczące zarejestrowanych prób przeprowadzenia i przeprowadzanych operacji zmierzających do naruszenia lub obejścia przepisów prawa.

   Ustawa z dnia 12 września 2002 r. dokonała też zmiany ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych i nieujawnionych źródeł (DzU nr 116, poz. 1216, z późn. zm.), powodując, iż jej obowiązkami objęte zostaną instytucje pieniądza elektronicznego, oddziały zagraniczne pieniądza elektronicznego oraz agenci rozliczeniowi.

   Biorąc pod uwagę, że instrument pieniądza elektronicznego będzie posiadać limitowaną równowartość nieprzekraczającą 150 euro oraz że pieniądz elektroniczny będzie wydawany posiadaczowi tylko do wysokości kwoty uprzednio wpłacanej gotówki lub środków na jego rachunku, należy stwierdzić, że ustawodawca zapewnił nie tylko bezpieczeństwo obrotu pieniądza elektronicznego, lecz i aktywne przeciwdziałanie przestępstwu prania pieniędzy.

   Przedstawiony w interpelacji pana posła Bogdana Lewandowskiego przykład sprzedaży narkotyków nie za gotówkę, lecz za pieniądz elektroniczny zapisany na kartach mikroprocesorowych, wydaje się mało realny. Po pierwsze, biorąc pod uwagę zachowania konsumentów, w tym przypadku osoby kupujące narkotyki, w tego typu transakcjach zawsze preferowana będzie gotówka jako ˝w pełni anonimowy˝ środek płatniczy. Pieniądz elektroniczny, pomimo jego podobieństwa do gotówki i reklamowania jako anonimowy, nie zapewnia w pełni tej cechy. Niektóre z funkcjonujących w innych krajach systemów pieniądza elektronicznego dla celów bezpieczeństwa zapewniają możliwość prześledzenia każdej transakcji, tzw. audit trial, co dokonywane jest zazwyczaj na podstawie numeru lub innej identyfikacji karty mikroprocesorowej, numeru terminala akceptującego kartę i numeru urządzenia doładowującego karty. Dzięki temu możliwe jest śledzenie, gdzie dana karta została naładowana, gdzie i na jakie kwoty dokonywano transakcji zakupu, jaka wartość środków pozostaje w pamięci mikroprocesora, a w przypadku kart powiązanych z rachunkami bankowymi możliwe jest również ustalenie posiadacza karty. Ponadto z całą pewnością możliwe będzie ustalenie właściciela terminala akceptującego zapłatę kartą i wątpliwe jest, aby instytucja pieniądza elektronicznego oferowała takie terminale dealerom narkotyków. Gdyby ci ostatni zdecydowali się na akceptację kart mikroprocesorowych za sprzedawane przez siebie towary, ujawnialiby tym samym swoje obrony oraz numery rachunków bankowych, na które przekazywane byłyby ich codzienne utargi.

   W interpelacji pana posła Bogdana Lewandowskiego znalazło się także stwierdzenie, że z uwagi na fakt, iż wydawanie, rozliczanie i umarzanie pieniądza elektronicznego jest czynnością bankową zastrzeżoną dla banków, polskie przepisy nie są w pełni zgodne z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 września 2000 r. - 2000/46/EC dotyczącą podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje pieniądza elektronicznego oraz nadzoru ostrożnościowego nad ich działalnością. Na podstawie art. 79 ustawy z dnia 5 lipca 2002 r., w chwili uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej, wymienione czynności bankowe będą mogły być wykonywane przez instytucje niebankowe, co zapewni, że nasz kraj wypełni postanowienia ww. dyrektywy - 2000/46/EC.

   W związku z omawianym zagadnieniem dodatkowo pragnę poinformować, że:

   - przyjęte w ustawie o elektronicznych instrumentach płatniczych rozwiązanie dotyczące problematyki ochrony systemów pieniądza elektronicznego przed działalnością przestępczą, w tym ˝praniem pieniędzy˝, polegające na ograniczeniu wartości środków przechowywanych na instrumencie pieniądze elektronicznego, uwzględnia wskazania Europejskiego Banku Centralnego, określone w raporcie na temat pieniądza elektronicznego z sierpnia 1998 r.;

   - z uzyskanych z Europejskiego Banku Centralnego informacji wynika, że trwają obecnie prace nad opracowaniem raportu na temat ˝Electronic Money System Security Objectives˝, który analizować będzie zagrożenia dla systemów pieniądza elektronicznego, definiować obszary, które powinny być zabezpieczane, określać metody zabezpieczeń oraz formułować ewentualne wymogi wobec systemów pieniądza elektronicznego;

   - przepisy dyrektywy 2000/46/EC przewidują, że nie później niż 27 kwietnia 2005 r. Komisja Europejska przedstawi raport na temat wprowadzenia tej dyrektywy wraz z ewentualnymi propozycjami jej zmiany. W przypadku zmiany postanowień dyrektywy będzie istniała możliwość zmiany przepisów ustawy o elektronicznych instrumentach płatniczych oraz odpowiednich aktów wykonawczych;

   - podobne rozwiązania prawne polegające na ochronie elektronicznych instrumentów płatniczych przed działaniami przestępczymi, w tym praniem pieniędzy, zastosowane zostały w większości krajów Unii Europejskiej.

   Reasumując, zdaniem Ministerstwa Finansów uchwalone przepisy prawne umożliwiają podjęcie skutecznych działań przeciwdziałających wykorzystywaniu pieniądza elektronicznego do procederu prania pieniędzy. Ewentualna możliwość podejmowania w odniesieniu do instytucji pieniądza elektronicznego czy też samego pieniądza elektronicznego szczególnych działań w odniesieniu do zjawiska prania pieniędzy, różniących się od przyjętych obecnie rozwiązań, będzie istniała w momencie, gdy zacznie obowiązywać ww. ustawa o elektronicznych instrumentach płatniczych.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Jan Czekaj

   Warszawa, dnia 23 września 2002 r.