Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 2246

w sprawie uregulowań dotyczących wolontariatu

   W odpowiedzi na interpelację pana posła D. Bachalskiego w sprawie uregulowań dotyczących wolontariatu z dnia 12 listopada br., uprzejmie przedkładam, co następuje.

   W obowiązującym stanie prawnym brak jest systemowych i jednolitych uregulowań prawnych dotyczących wolontariatu. Dlatego też rząd, świadom braku rozwiązań w tym zakresie, przyjął projekt ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, normującej całościowo po raz pierwszy w prawie polskim materię wolontariatu. Obecnie projekt ww. ustawy jest przedmiotem prac podkomisji nadzwyczajnej ds. problematyki społecznej, Komisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia projektów ustaw związanych z programem rządowym ˝Przedsiębiorczość - Rozwój - Praca˝. Odnosząc się do zgłoszonych pytań pragnę udzielić następujących wyjaśnień szczegółowych.

   Ad 1. Zgodnie z art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (DzU z 2001 r., nr 6, poz. 56 z późn. zm.) cudzoziemiec może wykonywać pracę na terytorium Polski, jeżeli posiada zezwolenie na pracę wydane przez wojewodę właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy. Art. 2 ust. 1 pkt 22b definiuje natomiast ˝wykonywanie pracy przez cudzoziemca˝ jako zatrudnienie (tj. wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego oraz umowy o pracę nakładczą), inną pracę zarobkową (tj. wykonywanie pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych) lub pełnienie funkcji w zarządach osób prawnych prowadzących działalność gospodarczą. Wobec braku obecnie przepisów regulujących prowadzenie działalności wolontariackiej należy stwierdzić, iż podstawowym kryterium oceny konieczności posiadania przez cudzoziemca zezwolenia na pracę będzie stanowić podstawa jego delegowania lub podstawa jego działalności w Polsce. Tylko w przypadku, gdy podstawa ta będzie odpowiadać wymogom definicji wykonywania pracy sformułowanej w art. 2 ust. 1 pkt 22b ww ustawy cudzoziemiec winien podlegać reglamentacji, tj. powinien posiadać zezwolenie na pracę.

   Ad 2. Obecnie obowiązujący stan prawny nie reguluje jednoznacznie kwestii obowiązku odprowadzania świadczeń publicznoprawnych od działalności wolontariuszy. Przyczyną tego jest m.in. fakt, iż instytucja wolontariatu nie jest systemowo uregulowana w prawie polskim. W związku z powyższym jedynie analiza konkretnego przykładu świadczeń wolontariusza pozwoliłaby na dokładną odpowiedź w tej sprawie. Natomiast rozwiązania przyjęte w projekcie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie dążą do uregulowania tego stanu rzeczy. Zgodnie z art. 43 projektu ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wolontariuszowi, który wykonuje świadczenia przez okres dłuższy niż miesiąc, będzie przysługiwać zaopatrzenie z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń na podstawie ustawy z dnia 27 września 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach; w przypadku wolontariuszy wykonujących świadczenie przez okres krótszy niż miesiąc, korzystający zobowiązany będzie do zapewnienia ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków. Wolontaruiszom będą mogły również przysługiwać świadczenia zdrowotne na zasadach przewidzianych w przepisach ustawy o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Ponadto przyjęto, iż wartość świadczenia wolontariusza nie stanowi darowizny na rzecz korzystających w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego oraz przepisów podatkowych.

   Ad 3. Organizacją pożytku publicznego w rozumieniu projektu ustawy (art. 19) może być organizacja pozarządowa oraz podmioty, o których mowa w projekcie (tj. osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów państwa do Kościoła katolickiego w RP, o stosunku państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach sumienia i wyznania). Natomiast organizacjami pozarządowymi są, niebędące jednostkami sektora finansów publicznych w rozumieniu przepisów o finansach publicznych i nie działające w celu osiągnięci zysku, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia (art. 3 ust. 2).

   Jednocześnie, zgodnie z projektem, ww. podmioty muszą spełniać poniższe wymagania, aby uzyskać status organizacji pożytku publicznego:

   1) prowadzić działalność statutową na rzecz ogółu społeczności lub określonej grupy podmiotów pod warunkiem, że grupa ta jest wyodrębniona ze względu na szczególnie trudną sytuację życiową lub materialną w stosunku do społeczeństwa,

   2) ich działalność określona w pkt 1 powinna być wyłączną statutową działalnością organizacji i dotyczyć realizacji zadań publicznych na rzecz ogółu społeczności lub grupy podmiotów,

   3) nie prowadzić działalności gospodarczej, albo prowadzić działalność gospodarczą w rozmiarach służących realizacji celów statutowych,

   4) wynagrodzenie pobierane w ramach działalności odpłatnej pożytku publicznego ustalane powinno być w wysokości koniecznej do uzyskania zwrotu całości lub części kosztów działań, a także zachowania ciągłości prowadzenia tych działań,

   5) przeznaczać cały dochód na działalność, o której mowa wyżej,

   6) posiadać statutowy kolegialny organ kontroli lub nadzoru, odrębny od organu zarządzającego i niepodlegający mu w zakresie wykonywania kontroli wewnętrznej lub nadzoru (przy czym członkowie organu kontroli i nadzoru nie mogą być członkami organu zarządzającego, ani pozostawać z nimi w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości z tytułu zatrudnienia, nie byli skazani prawomocnym wyrokiem za przestępstwo z winy umyślnej, mogą otrzymywać z tytułu pełnienia funkcji w takim organie zwrot uzasadnionych kosztów lub wynagrodzenie w wysokości nie wyższej niż określone w art. 8 pkt 8 ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi),

   7) statuty lub inne akty wewnętrzne organizacji powinny zabraniać udzielania pożyczek lub zabezpieczania zobowiązań majątkiem w stosunku do jej członków, członków organów lub pracowników oraz ich osób bliskich, wykorzystywania lub przekazywania ich majątku na rzecz ich członków, członków organów lub pracowników oraz ich osób bliskich na zasadach innych niż w stosunku do osób trzecich, w szczególności jeżeli przekazanie to następuje bezpłatnie lub na preferencyjnych warunkach, zakupu na szczególnych zasadach towarów lub usług od podmiotów, w których uczestniczą ich członkowie, członkowie ich organów lub pracownicy oraz ich osoby bliskie.

   W stosunku do powyższych propozycji prawnych zawartych w projekcie, strona rządowa proponować będzie dodatkowo rozważenie podczas prac podkomisji sejmowej następujących kwestii: aby w odniesieniu do stowarzyszeń i stowarzyszeń kultury fizycznej za spełnienie wymagania, o którym mowa w pkt 2, można uważać prowadzenie działalności, o której mowa w pkt 1 i 2 również na rzecz członków stowarzyszenia albo stowarzyszenia kultury fizycznej; wykreślenia pkt 4; w pkt 7 wyrazy ˝oraz ich osób bliskich˝ zastąpić wyrazami ˝oraz osobom, z którymi pracownicy pozostają w związku małżeńskim, albo w stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa w linii prostej, pokrewieństwa lub powinowactwa w linii bocznej do drugiego stopnia, albo są związani z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli zwanej dalej ˝osobami bliskimi˝. Proponowane zmiany służą doprecyzowaniu od strony legislacyjnej zawartych w projekcie rozwiązań.

   Należy jednak podkreślić, iż ostateczny kształt zapisów prawnych dotyczących spełnienia wymogów uzyskania statusu organizacji pożytku publicznego określi parlament. Natomiast dopiero praktyka rejestracji tych organizacji związana m.in. z badaniem statutów i dokumentów oraz działalności konkretnych organizacji pozarządowych stworzy praktykę orzeczniczą w tym zakresie.

   Ad 4. i 5. Z punktu widzenia tradycji, jak i prawa ustrojowego najlepszą prawną formą podmiotu opierającego swoją działalność o wolontariuszy są organizacje pozarządowe. Jak pokazuje praktyka działalności sektora organizacji pozarządowych w Polsce przyjmują one najczęściej postać fundacji lub stowarzyszenia. Nie wyklucza to działania wolontariuszy w innych podmiotach szeroko rozumianego sektora non-profit, np. związki sportowe, związki zawodowe, organizacje studenckie, czy organizacje kościelne. Projekt ustawy nie wyklucza, iż spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, które działać mogą w każdym celu prawnie dopuszczalnym, np. działające w celach niezarobkowych (charakter działalności powinien wynikać z statutu spółki) mogą być organizacjami pozarządowymi w rozumieniu art. 3 ust. 2 projektu. Gdyby teoretycznie taka możliwość zaistniała spółki te, niedziałające dla osiągnięcia zysku, musiałyby wówczas stosować wszystkie przepisy dotyczące wolontariatu przewidziane w projekcie ustawy.

   Wolontariat opiera się na bezinteresownej woli służenia na rzecz innych, natomiast jedynie pośrednio na rzecz własnych celów życiowych. Nie jest on zatem motywowany chęcią znalezienia pracy i zarobku. Zaangażowanie wolontariusza jest dobrowolne, a zatem wynika z jego dobrej wolnej woli, a nie z wiążących go norm. Wolontariat zakłada również pewną ciągłość i systematyczność w działaniach podejmowanych bezpośrednio na rzecz najbardziej potrzebujących. Działania te są najczęściej profesjonalne, zorganizowane w ramach określonych grup, chociaż można również mówić o wolontariacie indywidualnym.

   Istotą wolontariatu jest nieodpłatne i dobrowolne świadczenie usług na rzecz organizacji pozarządowych i innych instytucji typu non-profit. Tak więc ze względu na cel i charakter pracy wolontariuszy nie jest wskazane, aby świadczyli oni swe usługi na rzecz przedsiębiorców i innych podmiotów, o których wspomina pan poseł, prowadzących działalność nakierowaną na osiąganie zysku. Dlatego też nie przewiduje się, aby wolontariusze mogli działać na rzecz przedsiębiorców w rozumieniu ustawy prawo o działalności gospodarczej. Wykonywanie pracy przysparzającej korzyści finansowe podmiotom gospodarczym, bez jednoczesnego prawa do wynagrodzenia, należałoby zakwalifikować jako pewien wyzysk osób, które pracę wykonują, co pozostawałoby w sprzeczności z obowiązującym porządkiem prawnym. Wynagrodzenie za pracę stanowi bowiem konieczne świadczenie wzajemne podmiotu zatrudniającego za wykonywanie na jego rzecz umówionej pracy. Ponadto prawo pracy nie dopuszcza dobrowolnego zrzeczenia się przez pracownika wynagrodzenia za pracę.

   Należy podkreślić, iż zasada odpłatności za pracę stanowi jedną z podstawowych zasad prawa pracy. Zgodnie z tą zasadą wynagrodzenie powinno być ustalone na godziwym poziomie i odpowiednie do ilości i jakości świadczonej pracy. Zasada ekwiwalentnej odpłatności pracy wynika też z ratyfikowanych przez Polskę konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 100 z dnia 6 czerwca 1951 r. o jednakowym wynagrodzeniu mężczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości i nr 111 z dnia 4 czerwca 1958 r. o zapobieganiu dyskryminacji w zatrudnianiu i wykonywaniu zawodu.

   Zgodnie z projektem ustawy wolontariusze mogą wykonywać świadczenia, odpowiadające świadczeniu pracy na rzecz: organizacji pozarządowych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych działających na podstawie przepisów państwa do Kościoła katolickiego w RP, o stosunku państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach sumienia i wyznania w zakresie ich działalności statutowej, stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego (czyli sfery zadań publicznych określonej w art. 4 projektu ustawy, chodzi tu m.in. o zadania w zakresie ochrony zdrowia, nauki edukacji, działania na rzecz osób niepełnosprawnych, działalności charytatywnej i pomocy społecznej, kultury fizycznej i sportu); organów administracji publicznej, z wyłączeniem prowadzonej przez nie działalności gospodarczej; jednostek organizacyjnych podległych organom administracji publicznej lub nadzorowanych przez te organy, z wyłączeniem prowadzonej przez te jednostki działalności gospodarczej. Ponadto, jak stanowi projekt, wolontariusze będą mogli wykonywać na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej świadczenia na rzecz organizacji międzynarodowych pod warunkiem, że postanowienia umów międzynarodowych nie stanowią inaczej.

   Ad 6. Nie można wskazywać o spadku aktywności na rzecz przedsiębiorców, skoro, jak wskazano powyżej, nie uznajemy takiej aktywności za formę wolontariatu. Można natomiast wskazać, iż formą zapewniającą realizację celu edukacyjnego w zakresie kształcenia zawodowego, zdobywania i wiedzy i doświadczenia przydatnego w karierze zawodowej są staże, odbywane na podstawie ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu. Zgodnie z tą regulacją starosta może na wniosek lub za zgodą absolwenta skierować go do odbycia u pracodawcy stażu przez okres nie przekraczający 12 miesięcy. Staż ten odbywa się na podstawie umowy zawartej prze starostę z pracodawcą, który wyraził zgodę na jego odbycie przez absolwenta według programu określonego w umowie. Należy podkreślić, iż starosta ustala i opłaca w wysokości i na zasadach określonych w przepisach odrębnych składkę na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe od stypendiów wypłacanych absolwentom. Należy dodatkowo wskazać na możliwość odbywania studenckich praktyk zawodowych, zgodnie z ustawą o szkolnictwie wyższym. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów, w sprawie studenckich praktyk zawodowych, uczelnie państwowe pokrywają ze środków przeznaczonych na działalność dydaktyczną wszelkie koszty związane z organizacją praktyk m.in. ubezpieczenia uczestników praktyk od następstw nieszczęśliwych wypadków, przejazdu do miejsca praktyki.

   Minister

   Jerzy Hausner

   Warszawa, dnia 28 listopada 2002 r.