Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 6846

w sprawie obliczania dochodu z hektara przeliczeniowego do celów uzyskania świadczeń socjalnych dla rolników i ich rodzin

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z przesłaną przez pana marszałka przy piśmie znak: SPS-0202-6846/01 z dnia 16 lipca br. interpelacją posła Jerzego Jaskierni w sprawie obliczania dochodu z hektara przeliczeniowego do celów uzyskania świadczeń socjalnych dla rolników i ich rodzin przesyłam uprzejmie następującą odpowiedź.

   Zdefiniowanie dostępu ludności rolniczej do świadczeń socjalnych, których przyznanie uzależnione jest od dochodów świadczeniobiorcy, wymagało określenia zasad wyceny dochodów z pracy w gospodarstwie rolnym. Posłużono się przy tym dość umownym parytetem, jakim są tzw. hektary przeliczeniowe, oraz przyjęto umownie, że cezurą dostępu ludności rolniczej do świadczeń socjalnych jest posiadanie statystycznie nie więcej niż 2 ha przeliczeniowych na osobę. Przyjęcie w różnych ˝ustawach socjalnych˝ (o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych, o pomocy społecznej) wspólnej umownej miary fizycznej (2 ha przeliczeniowe) nie oznaczało jednakże w efekcie tożsamych wielkości kwot dochodów z ha przeliczeniowego, gdyż te ostatnie były odpowiednikiem przyjętych w tych ustawach kwot stanowiących kryterium dochodowe dla ludności pozarolniczej.

   - Jeśli chodzi o rozwiązania ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (DzU z 2001 r. nr 6, poz. 56, z późn. zm.), to rola świadczeń socjalnych z Funduszu Pracy jest tu szczególna, z uwagi na fakt składkowego finansowania tego funduszu. Stąd też zasadne są pewne ˝ekwiwalentne˝ wymogi co do ograniczenia dostępu do świadczeń finansowanych z Funduszu Pracy. Nabycie prawa do zasiłku dla bezrobotnych zgodnie z art. 23 ww. ustawy uzależnione zostało od udokumentowanych okresów zatrudnienia, wykonywania innej pracy zarobkowej lub pozarolnczej działalności albo innych okresów, od których została odprowadzona składka na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy lub zaopatrzenie emerytalne i Fundusz Pracy, jeżeli podstawę wymiaru składki stanowiła kwota wynosząca co najmniej najniższe wynagrodzenie. Opłacanie składek na Fundusz Pracy stanowi podstawowy warunek zaliczenia okresów, od których zależy nabycie prawa do zasiłku.

   W systemach innych państw nieznane są rozwiązania prawne stwarzające możliwość podlegania ubezpieczeniu z tytułu bezrobocia osobom prowadzącym działalność na własny rachunek.

   W Polsce wobec rolników przyjęto wyjątkowe rozwiązania polegające na ubezpieczeniu z tytułu bezrobocia - i tym samym przyznaniu świadczeń przysługujących bezrobotnym - rolników prowadzących gospodarstwa rolne o powierzchni nieprzekraczającej 2 ha przeliczeniowe. Zasadę taką przyjęto pomimo obowiązkowego podlegania ubezpieczeniu społecznemu (zgodnie z ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - DzU z 1998 r. nr 7, poz. 25, z późn. zm.) rolników prowadzących gospodarstwa rolne o powierzchni 1 ha.

   Objęcie statusem bezrobotnego z prawem do zasiłku rolników posiadających więcej niż 2 ha przeliczeniowe wymagałoby wprowadzenia zmian w ustawie powodujących zmianę definicji osoby bezrobotnej i nałożeniu na osoby prowadzące gospodarstwa rolne obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i Fundusz Pracy.

   Informuję, że nie są prowadzone obecnie prace mające na celu zmianę obowiązujących przepisów w zakresie przyznawania zasiłków z Funduszu Pracy. Do rządu RP nie docierają żadne sygnały dotyczące omawianego problemu.

   Równocześnie zaznaczam, że osoby zamieszkujące na wsi, spełniające określone ustawą z dnia 14 grudnia 1994 r. warunki do uzyskania statusu bezrobotnego, mają możliwość i korzystają z pomocy powiatowych urzędów pracy zarówno w zakresie poradnictwa, pośrednictwa pracy, jak i szkoleń mających na celu zdobycie kwalifikacji.

   - Jeśli chodzi o świadczenia z pomocy społecznej, to wzorem praktyk stosowanych w rozwiązaniach wcześniejszych z zakresu pomocy społecznej, a także w rozwiązaniach dotyczących zasiłków rodzinnych i zasiłków dla bezrobotnych, przyjęto umownie, że cezurą dostępu do tych świadczeń jest fizyczna miara ok. 2 ha przeliczeniowych na 1 osobę. W ten sposób założono, że dochód uzyskiwany z 2 ha przeliczeniowych jest odpowiednikiem wysokości dochodu uzyskiwanego z pracy poza rolnictwem stanowiącej kryterium dochodowe dla pierwszej osoby dorosłej w rodzinie.

   Zatem przy wprowadzaniu w 1996 r. konkretnych kwotowych wielkości kryteriów dochodowych warunkujących prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (ustawą z dnia 6 grudnia 1996 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz o zmianie niektórych ustaw - DzU z 1996 r. nr 147, poz. 687) określono, że: ˝prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobom i rodzinom, których dochód na osobę w rodzinie, (...) nie przekracza (...) na pierwszą osobę w rodzinie 250 zł˝ (art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej) oraz ˝na użytek ustawy [o pomocy społecznej] przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 125 zł. Dochody uzyskiwane przez rodzinę z gospodarstwa oraz ze źródeł pozarolniczych sumuje się˝ (art. 2a ust. 2).

   Wszystkie te wielkości kwotowe, zarówno kryteria dochodowe, jak i wycena dochodu z 1 ha przeliczeniowego - były następnie jednakowo waloryzowane według zasad określonych w art. 35a ustawy o pomocy społecznej. W ten sposób, po ostatnio przeprowadzonej waloryzacji ww. wielkości, od dnia 1 czerwca 2001 r. wartość dochodu odpowiadająca dochodowi miesięcznemu z 1 ha przeliczeniowego wynosi 204 zł (obwieszczenie ministra pracy i polityki społecznej z dnia 9 maja 2001 r. w sprawie wskaźnika waloryzacji i kwot po waloryzacji oraz wysokości świadczeń z pomocy społecznej od dnia 1 czerwca 2001 r. - MP z 2001 r. nr 15, poz. 243).

   Środowiska rolników zwracają uwagę, że rzeczywiste dochody rolników z 1 ha przeliczeniowego są istotnie niższe niż przyjęte w ustawie o pomocy społecznej, co wynika m.in. z ogłaszanego - po zakończeniu roku budżetowego w rolnictwie (na jesieni każdego roku) - przez prezesa GUS (na podstawie delegacji z ustawy o podatku rolnym) przeciętnego dochodu z pracy w rolnictwie z 1 ha przeliczeniowego.

   Np. w okresie, gdy w ustawie o pomocy społecznej ustalono dochód z 1 ha przeliczeniowego w wysokości 125 zł, tj. od września 1996 r., ogłoszony później przez prezesa GUS przeciętny rzeczywisty dochód z 1 ha przeliczeniowego od 1 lipca 1996 r. wyniósł 998 zł rocznie (MP z 1996 r. nr 47, poz. 458), tj. 83 zł miesięcznie. Obecnie różnice między wyceną dochodu z 1 ha przeliczeniowego w ustawie o pomocy społecznej (204 zł) a wielkością statystyczną ogłaszaną przez prezesa GUS (1016 zł - MP z 2000 r. nr 35, poz. 720 - tj. ok. 85 zł miesięcznie) są bardzo wysokie.

   Mimo że jest istotny mankament takich porównań, który dotyczy nietożsamych okresów ustalania dochodów z pracy w rolnictwie - np. ten ogłoszony ostatnio przez prezesa GUS dotyczy przeciętnego dochodu w roku 1999, a w ustawie o pomocy społecznej obecnie określany dochód (także ten z 1 ha przeliczeniowego) dotyczy stanu od czerwca 2001 r. do czerwca 2002 r. - to jednak kwestia istnienia dużych różnic kwotowych między tymi dwoma źródłami wyceny (ustawa o pomocy społecznej i ustawa o podatku rolnym) stanowi kwestie wymagającą

   weryfikacji.

   W dniu 1 września 2000 r. Rada Ministrów przyjęła dokument pt. ˝Pakt dla rolnictwa i obszarów wiejskich˝, w którym w cz. III-D ˝Pomoc społeczna˝ pkt 40 (Zakres i formy pomocy społecznej na rzecz mieszkańców obszarów wiejskich) umieszczony został następujący zapis: ˝Dla zwiększenia dostępu rodzin rolniczych do pomocy społecznej nastąpi etapowe urealnianie wielkości dochodu z gospodarstwa rolnego, stosowanego dla ustalania uprawnień do świadczeń z pomocy społecznej, a w dalszej kolejności - zasiłków rodzinnych i wychowawczych. Dochód ten będzie oparty na uśrednionym dochodzie rzeczywistym z jednego hektara przeliczeniowego, ustalonym i ogłaszanym przez prezesa GUS na podstawie ustawy o podatku rolnym. Trwają prace nad projektem stosownych zmian ustawowych.˝

   Przygotowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, we współpracy z Ministerstwem Pracy i Polityki Społecznej, projekt zmiany ustawy o podatku rolnym oraz o zmianie niektórych ustaw zakłada przyjęcie w ustawie o pomocy społecznej wyceny dochodu z 1 ha przeliczeniowego na podstawie wielkości ogłaszanej przez prezesa GUS. Trzeba jednak zaznaczyć, że wysoki koszt realizacji tego projektu (ok. 235 mln zł - jak szacuje MRiRW) nie daje szans na jego szybkie wdrożenie.

   Tym niemniej nawet w ramach obecnie obowiązujących przepisów istnieje możliwość, by w szczególnie uzasadnionych przypadkach (art. 31a ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej - DzU z 1998 r. nr 64, poz. 414, z późn. zm.) osobie lub rodzinie nie spełniającej kryterium dochodowego określonego w art. 4 ust. 1 mógł być przyznany bezzwrotny specjalny zasiłek okresowy lub celowy. Ponadto wewnętrzne kryteria i zasady udzielania pomocy pieniężnej mogą stosować samorządy w odniesieniu do świadczeń stanowiących ich zadania własne i finansowane z budżetów samorządowych. Tak więc z prawnego punktu widzenia również obecnie zagwarantowana jest możliwość udzielania pomocy społecznej w najpilniejszych i najtrudniejszych przypadkach takiej ingerencji wymagających.

   Z poważaniem

   Minister

   Longin Komołowski

   Warszawa, dnia 7 sierpnia 2001 r.