Odpowiedź ministra edukacji narodowej i sportu

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 240

w sprawie nowelizacji rozporządzenia Rady Ministrów z 1999 r. uwzględniającej potrzebę pomocy materialnej państwa dla studentów studiów zaocznych i wieczorowych

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pani poseł Renaty Szynalskiej w sprawie nowelizacji rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 1991 r. w sprawie warunków, form, trybu przyznawania i wypłacania oraz wysokości świadczeń pomocy materialnej dla studentów studiów dziennych (DzU nr 9, poz. 32 i nr 112, poz. 486 oraz DzU z 1997 r. nr 63, poz. 396) wprowadzającej, poza świadczeniami pomocy materialnej dla studentów studiujących w systemie studiów dziennych, również pomoc dla studentów studiów zaocznych lub wieczorowych, uprzejmie wyjaśniam.

   Na podstawie art. 152 ust. 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (DzU nr 65, poz. 385, z późn. zm.) studentom przysługuje prawo do pomocy materialnej, w tym także do stypendium socjalnego, ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa. Kwestie dotyczące form pomocy materialnej reguluje wspomniane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 1991 r. Zgodnie z delegacją ustawową Rada Ministrów określiła warunki przyznawania pomocy, uzależniając możliwość ubiegania się o świadczenia pomocy od systemu, w jakim student studiuje, a mianowicie od studiów dziennych. W ten sposób zostały określone warunki o charakterze podmiotowym. Zaprezentowane stanowisko w tej sprawie jest również zgodne z orzeczeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego (I S.A. 2706/00).

   Rada Ministrów, nie określając warunków ubiegania się o świadczenia pomocy dla studentów kształcących się na studiach wieczorowych, zaocznych czy też eksternistycznych, kierowała się czasem studiowania w tych systemach, który pozwala na podjęcia stałej pracy w pełnym wymiarze czasu. Takiej możliwości nie ma student studiów dziennych. Studenci studiujący w systemie studiów dziennych i z drugiej strony studenci studiujący w pozostałych systemach są więc faktycznie w różnych, nieporównywalnych sytuacjach i mają nieporównywalne możliwości poprawy swojego statusu materialnego. Odmienność ta, mająca wpływ na ich sytuację finansową, nie pozwala zatem na stawianie ich na równi wobec prawa do stypendium oraz dopłat do zakwaterowania i wyżywienia. Stypendium dla studentów zaocznych nie można traktować jako pewnego rodzaju zasiłku dla osób, które z różnych powodów nie podjęły pracy.

   Nie bez znaczenia jest też fakt spełnienia przez studentów studiów dziennych najczęściej wysokich wymagań stawianych przez uczelnie w zakresie rekrutacji, polegających zazwyczaj na konieczności zaliczenia egzaminu wstępnego o dużym stopniu trudności, i to z dobrym wynikiem.

   Chciałabym również przytoczyć dane pochodzące z analizy porównawczej przeprowadzonej przez sieć EURYDICE na zlecenie Komisji Europejskiej, z której wynika, iż w krajach UE lub EFTA/EOG pomoc materialną przyznaje się (poza Szwecją i Norwegią) wyłącznie studentom studiów dziennych (studiów w pełnym wymiarze). Większość analizowanych systemów pomocy obejmuje świadczenia pomocy bezzwrotnej, a także kredyty studenckie (pożyczki).

   Ministerstwo rozważało rozszerzenie pomocy materialnej i objęcie systemem wszystkich studentów, w tym również studentów studiujących zaocznie. Wprowadzenie takich zmian wiązałoby się z koniecznością znacznego zwiększenia dotacji z budżetu państwa na pomoc materialną (w roku 2000/2001 studiowało 693 484 studentów studiów dziennych i 891 320 studentów studiów wieczorowych, zaocznych i eksternistycznych). Fikcją byłoby jednak wprowadzenie przepisów wykonawczych w sprawie świadczeń pomocy dla studentów studiów wieczorowych, zaocznych i eksternistycznych przy braku możliwości ich sfinansowania przez budżet państwa. Dotacja na pomoc materialną dla studentów jest corocznie ustalana w ustawie budżetowej. Trudna sytuacja finansów publicznych sprawia, że mimo stałej troski rządu o rozwój szkolnictwa wyższego wysokość nakładów na pomoc materialną jest ciągle niedostateczna i świadczeń pomocy materialnej nie mogą otrzymać wszyscy studenci. Należy zaznaczyć, iż dotacja zaplanowana w projekcie ustawy budżetowej na pomoc materialną na rok 2002 jest o ok. 5% mniejsza w porównaniu do nominalnej wartości planu dotacji po zmianach w roku 2001. Objęcie systemem studentów studiów zaocznych w ramach tej samej kwoty dotacji oznaczałoby daleko idące obniżenie obecnego poziomu pomocy materialnej, które mogłoby doprowadzić do braku jego znaczenia jako narzędzia wzrostu dostępu do szkolnictwa wyższego.

   Mając na uwadze trudną sytuację finansów państwa i konieczność zagwarantowania pomocy materialnej dla wszystkich studentów, ministerstwo wprowadziło kredyty studenckie subsydiowane z budżetu państwa. Kredyty stanowią uzupełniającą formę pomocy materialnej dla studentów i były opracowywane z myślą o wypełnieniu nakreślonych przez przepisy art. 70 ust. 4 konstytucji zobowiązań władz publicznych do zapewnienia obywatelom powszechnego i równego dostępu do wykształcenia i w tym celu do tworzenia i wspierania systemów indywidualnej pomocy finansowej dla studentów. Nowy system daje równe szanse w ubieganiu się o preferencyjny kredyt studencki studentom studiów dziennych, zaocznych, wieczorowych i eksternistycznych. Na kredyty studenckie dotacja budżetowa w roku 2001 (według planu po zmianach) wynosiła 188 mln zł, a na rok 2002 w projekcie ustawy budżetowej zaplanowano kwotę 271 mln zł. Dla porównania na stypendia socjalne w roku 2000 uczelnie przeznaczyły z funduszu pomocy kwotę w wysokości ok. 130 mln zł.

   Równocześnie chciałabym zapewnić, iż w Ministerstwie Edukacji Narodowej i Sportu nadal będą kontynuowane prace nad doskonaleniem systemu pomocy materialnej dla studentów.

   Z wyrazami szacunku

   Minister

   Krystyna Łybacka

   Warszawa, dnia 28 grudnia 2001 r.