Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 709

w sprawie nieprawidłowości w postępowaniu upadłościowym w Stoczni Gdańskiej SA

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację pana Andrzeja Leppera i pani Danuty Hojarskiej, posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, z dnia 20 lutego 2002 r. w sprawie ochrony interesów akcjonariatu pracowniczego Stoczni Gdańskiej SA i interesów skarbu państwa w Stoczni Gdańskiej SA przed skutkami ˝manipulacji i matactwa wymiaru sprawiedliwości˝ uprzejmie wyjaśniam, co następuje.

   Odnośnie do punktu 1 interpelacji:

   Postanowienie Sądu Rejonowego w Gdańsku XII Wydziału Gospodarczo-Rejestrowego w sprawie z wniosku Zarządu Stoczni Gdańskiej SA w Gdańsku o ogłoszenie upadłości dłużnika (sygn. akt XII U 50/96) po przeprowadzeniu rozprawy wydane zostało w dniu 8 sierpnia 1996 r. Orzekając we wspomnianej sprawie, sąd ogłosił upadłość Stoczni Gdańskiej SA z siedzibą w Gdańsku wpisanej do rejestru handlowego pod numerem RHB 4540, wezwał wierzycieli upadłego, aby w terminie dwóch miesięcy od daty ogłoszenia obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości zgłosili swoje wierzytelności w stosunku do upadłego, wyznaczył jako sędziego komisarza sędziego Sądu Rejonowego w Gdańsku Dariusza Kardasia, wyznaczył jako syndyka upadłości adwokata Michała Lacherta.

   Podmiot uprawniony do zaskarżenia tego postanowienia (zgodnie z art. 17 § 1 rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe - tekst jednolity: DzU z 1991 r. nr 118, poz. 412, ze zm. - na postanowienie sądu pierwszej instancji o ogłoszeniu upadłości zażalenie służy tylko upadłemu) nie złożył środka odwoławczego.

   Należy podkreślić, iż w świetle unormowań ww. rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej Prawo upadłościowe postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest skuteczne jeszcze przed jego uprawomocnieniem. Zaskarżenie postanowienia sądu ogłaszającego upadłość dopóty nie ma wpływu na jego skuteczność, dopóki zażalenie albo kasacja nie zostaną uwzględnione. Dotąd orzeczenie wydane w dniu 8 sierpnia 1996 r. w sprawie, która toczyła się przed Sądem Rejonowym w Gdańsku XII Wydziałem Gospodarczo-Rejestrowym, nie zostało wzruszone.

   Wyrok Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku IX Wydziału Gospodarczego z dnia 23 lutego 1998 r., sygn. akt IX GC 1128/96, wydany został w odrębnej, innej niż wyżej omówiona sprawa upadłościowa (nieprocesowa). Zapadł w postępowaniu procesowym na skutek pozwu wytoczonego przez Stowarzyszenie Akcjonariatu Pracowniczego Stoczni Gdańskiej SA w Gdańsku przeciwko Stoczni Gdańskiej SA w upadłości w Gdańsku o unieważnienie uchwał nr 2, 4, 6, 7, 8 podjętych na Zwyczajnym Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy Stoczni Gdańskiej SA w Gdańsku w dniu 8 czerwca 1996 r. Wyrok ten, częściowo uwzględniający powództwo, unieważnił uchwałę nr 6 Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy Stoczni Gdańskiej SA w Gdańsku z dnia 8 czerwca 1996 r., a nie - co podnosi się w interpelacji - postanowienie sądu rejonowego ogłaszającego upadłość Stoczni Gdańskiej SA. Powyższa okoliczność wynika z treści wyroku, jak i z faktu, iż nie jest to orzeczenie wydane w toku postępowania międzyinstancyjnego przez sąd wyższej instancji na skutek zaskarżenia postanowienia sądu pierwszej instancji. Podkreślenia wymaga formalna odrębność wspomnianych obu postępowań (tj. w sprawie przed Sądem Wojewódzkim - obecnie Okręgowym Gospodarczym i w sprawie przed Sądem Rejonowym Gospodarczym Rejestrowym), jak i fakt niewzruszenia orzeczenia Sądu Rejonowego Gospodarczego w Gdańsku w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Tak więc prowadzenie postępowania upadłościowego Stoczni Gdańskiej SA wobec wydania orzeczenia unieważniającego uchwałę nr 6 z dnia 8 czerwca 1996 r. nie może być traktowane jako nieprzestrzeganie prawa przez organy wymiaru sprawiedliwości. Stąd nie znajduje potwierdzenia stawiany sądowi rejonowemu zarzut niewłaściwości działania bez podstawy prawnej i w sposób rażąco naruszający prawo, jako też ignorowania prawomocnego orzeczenia sądu wojewódzkiego. Brak jest więc podstaw do podjęcia czynności z zakresu sprawowanego przez ministra sprawiedliwości, stosownie do art. 9 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (DzU nr 98, poz. 1070, ze zm.), zwierzchniego nadzoru nad działalnością administracyjną sądów. Co się zaś tyczy działalności sądów w zakresie orzekania, to nadzór nad tą działalnością sprawuje Sąd Najwyższy (art. 7 ww. ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych). Czynności z zakresu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której sędziowie są niezawiśli (art. 39 ww. ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych).

   Odnośnie do punktu 2 interpelacji:

   W toku śledztwa V Ds 20/99 Prokuratury Okręgowej w Gdańsku w sprawie niegospodarności polegającej na podejmowaniu niekorzystnych decyzji majątkowych w postępowaniu upadłościowym dotyczącym Stoczni Gdańskiej SA zgromadzono dowody uzasadniające przedstawienie zarzutów, a następnie wniesienie aktu oskarżenia przeciwko syndykowi masy upadłościowej Andrzejowi Wiercińskiemu o czyn z art. 296 § 1 i 3 K.k. w zw. z art. 12 K.k. oraz notariuszowi Markowi Kolasie o czyn z art. 231 § 1 K.k. Akt oskarżenia w tej sprawie wniesiony został w dniu 28 czerwca 2001 r. do Sądu Rejonowego w Gdańsku. Sąd nie rozpoznał dotychczas sprawy.

   Odnośnie do punktu 3 interpelacji:

   W wyniku analizy zebranego w sprawie materiału rozważano możliwości prawne, które mogłyby stanowić podstawę do ewentualnego skierowania przez prokuratora powództwa w tej sprawie. Uznano, iż kierowanie przez prokuratora powództwa o zapłatę w oparciu o art. 1 i 2 ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem skarbu państwa lub innych państwowych osób prawnych (DzU nr 44, poz. 255, ze zm.) jest niedopuszczalne. Z treści art. 1 ust. 1 ww. ustawy wynika, że jeżeli wskutek czynności prawnej lub decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo majątkowe na niepaństwowe osoby prawne lub osoby fizyczne osoby te uzyskały niesłusznie korzyść z majątku skarbu państwa lub innych państwowych osób prawnych, sąd może oznaczyć sposób i wysokość wyrównania strat, a nawet rozwiązać umowę, rozstrzygając o rozliczeniu między stronami.

   Kwestia wyjaśnienia pojęcia ˝państwowej osoby prawnej˝ była przedmiotem rozpoznania przez Sąd Najwyższy. W podjętej w dniu 10 stycznia 1992 r. uchwale nr III CZP 140/91 Sąd Najwyższy stwierdził, iż spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, której udziałowcami obok przedsiębiorstw państwowych są także osoby fizyczne, jest niepaństwową osobą prawną w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem skarbu państwa lub innych państwowych osób prawnych.

   Stocznia Gdańska od dnia 27 kwietnia 1990 r. prowadziła działalność jak podmiot prawa handlowego w formie spółki akcyjnej, której akcjonariuszami był skarb państwa i osoby fizyczne, a zatem nie jest ona państwową osobą prawną. Nie można zatem stosować w niniejszej sprawie ww. ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem skarbu państwa lub innych państwowych osób prawnych.

   Rozważano również możliwość wytoczenia powództwa na podstawie art. 405 K.c., z treści którego to przepisu wynika, że kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.

   Przesłankami powstania zobowiązania z bezpodstawnego wzbogacenia są:

   a) uzyskanie korzyści majątkowej (wzbogacenie),

   b) osiągnęcie korzyści z majątku innej osoby (zubożenie),

   c) związek między wzbogaceniem a zubożeniem,

   d) uzyskanie korzyści bez podstawy prawnej.

   Brak podstawy prawnej oznacza taką sytuację, w której uzyskanie korzyści majątkowej nie znajduje usprawiedliwienia w przepisie ustawy, ważnej czynności prawnej, prawomocnym orzeczeniu sądowym albo akcie administracyjnym.

   Tak więc bez wzruszenia rozporządzającej umowy sprzedaży przedsiębiorstwa z dnia 3 grudnia 1998 r., na podstawie której Stocznia Gdańska Gdynia SA uzyskała korzyść w postaci 42 836 750 zł, nie można skutecznie dochodzić roszczenia w oparciu o art. 405 i nast. K.c. (bezpodstawne wzbogacenie).

   Rozważano nadto możliwość wytoczenia powództwa na podstawie art. 58 K.c. zmierzającego do stwierdzenia nieważności rozporządzającej umowy sprzedaży z dnia 3 grudnia 1998 r.

   W oparciu o zgromadzony materiał można by ewentualnie dopatrzeć się przesłanek, że przedmiotowa czynność prawna miała na celu obejście przepisów ww. rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe, którego celem jest przede wszystkim zdobycie środków pieniężnych na zaspokojenie wierzycieli, a nie sprzedaż zgromadzonych pieniędzy. Sprzedaż środków pieniężnych była więc czynnością ˝pozorną˝, niemającą żadnego uzasadnienia ekonomicznego. Tego rodzaju działanie syndyka można zakwalifikować jako sprzeczne z celem postępowania upadłościowego oraz z zasadami współżycia społecznego, bowiem w efekcie zmierzało do pokrzywdzenia wierzycieli. Mając jednak na uwadze, że dotychczas nie zostało prawomocnie zakończone postępowanie sądowe w sprawie z powództwa Zarządu Stoczni Gdańskiej SA przeciwko syndykowi masy upadłości Andrzejowi Wiercińskiemu i Trójmiejskiej Korporacji Stoczniowej SA o ustalenie, że umowa z dnia 8 września 1998 r. zobowiązująca do sprzedaży przedsiębiorstwa stoczniowego jest nieważna (akt wraz z kasacją przekazano Sądowi Najwyższemu w dniu 6 września 2000 r.) bezprzedmiotowe byłoby inicjowanie przez prokuraturę kolejnego procesu w tej samej sprawie.

   Niezależnie od tego, przed kierowaniem powództwa przez prokuratora, należy rozważyć także skutki, jakie wywołałoby ewentualne stwierdzenie nieważności przedmiotowej umowy. Podważenie ważności umowy w rozumieniu art. 58 K.c. spowodowałoby odpadnięcie podstawy prawnej świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy z dnia 3 grudnia 1998 r., a świadczenia te stałyby się świadczeniami nienależnymi (art. 410 K.c.). Strony byłyby obowiązane zwrócić spełnione świadczenia. Zwrócenie przedsiębiorstwa przez nabywcę stanowiłoby o powrocie do likwidacyjnego etapu postępowania upadłościowego. Tak więc ewentualnie stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży przedsiębiorstwa stoczniowego mogłoby mieć trudne w tej chwili do przewidzenia skutku zarówno w sferze gospodarczej (np. zawarte i realizowane kontrakty), jak i społecznej (np. zatrudnianie dużej ilości pracowników), co także należy mieć na uwadze przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności umowy.

   Przedstawione powyżej okoliczności spowodowały, że Prokuratura Okręgowa w Gdańsku odstąpiła od kierowania powództwa, mimo wcześniejszego skierowana do Stoczni Gdańskiej - Grupy Stoczni Gdynia SA w dniu 29 czerwca 2001 r. wezwania do dobrowolnego spełnienia świadczenia pieniężnego w kwocie 42 836 750 zł.

   Odnośnie do punktu 4 interpelacji:

   Wszelkie kwestie dotyczące publicznego zbierania ofiar w gotówce regulują przepisy ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o zbiórkach publicznych (DzU nr 22, poz. 162, ze zm.) i Kodeksu wykroczeń (ustawa z dnia 20 maja 1971 r. - DzU nr 12, poz. 114, ze zm.).

   I tak art. 1 ustawy o zbiórkach publicznych stanowi, że wszelkie publiczne zbieranie ofiar w gotówce lub naturze na określony cel wymaga zgody odpowiedniej władzy.

   Stosownie do treści art. 2 ust. 4 cytowanej ustawy w przypadku zamiaru organizowania zbiórki na obszarze wykraczającym poza jedno województwo wymagana jest zgoda ministra spraw wewnętrznych i administracji, który w przypadku wyrażenia takiej zgody zakreśla czas trwania zbiórki (art. 6 ust. 1 cytowanej ustawy).

   Stosownie do treści art. 8 ust. 1 ustawy o zbiórkach publicznych organ, który udzielił zezwolenia, jest uprawniony do kontroli akcji zbiórkowej, a w przypadku stwierdzenie nieprawidłowości (m.in. ustalenia, że ofiary uzyskane ze zbiórki nie są przeznaczone na właściwy cel) jest władny cofnąć zezwolenie.

   Natomiast po zakończeniu zbiórki jej organizator przedstawia organowi udzielającemu zezwolenia sprawozdanie o wynikach przeprowadzonej zbiórki i sposobie zużytkowania ofiar (art. 9 cytowanej ustawy).

   Reasumując, stwierdzić należy, iż rozstrzyganie kwestii dotyczących ogólnokrajowych zbiórek pieniężnych, po uprzednim uzyskaniu zgody na ich organizację, należy do kompetencji ministra spraw wewnętrznych i administracji.

   W przypadku stwierdzenia, że w związku z prowadzoną zbiórką pieniężną dopuszczono się przestępstwa na wskazanym wyżej, uprawnionym do wydania zezwolenia na zbiórkę pieniędzy i kontroli jej przebiegu, organie administracji państwowej ciążył - wynikający z art. 304 § 2 K.p.k. - obowiązek zawiadomienia prokuratury. Dotychczas takie zawiadomienie ministra spraw wewnętrznych i administracji do prokuratury nie wpłynęło.

   Niezależnie od powyższego podkreślenia wymaga, że aktualnie prokuratura nie dysponuje wiedzą, czy istotnie zbiórka pieniądzy na rzecz Stoczni Gdańskiej była prowadzona, a jeśli tak, czy organizator (organizatorzy) uzyskali wymaganą ustawowo zgodę.

   Zważywszy na zainteresowanie państwa posłów problemem zawartym w punkcie 4 interpelacji Prokuratura Apelacyjna w Gdańsku (właściwa z uwagi na usytuowanie Stoczni Gdańskiej) została zobowiązana do podjęcia działań zmierzających do ustalenia, czy prowadzono zbiórkę pieniędzy na rzecz Stoczni Gdańskiej, a jeśli tak, czy w jej wyniku zostały naruszone przepisy prawa karnego.

   W przypadku ustalenia naruszenia norm prawa karnego podjęte będą działania przewidziane w Kodeksie postępowania karnego.

   Z wyrazami szacunku

   Podsekretarz stanu

   Marek Staszak

   Warszawa, dnia 21 marca 2002 r.