Odpowiedź sekretarza stanu

w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 835

w sprawie dostosowania instrumentów prawnych i zapewnienia powiatom odpowiednich środków finansowych na realizację zadań z zakresu polityki społecznej

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo pana marszałka z dnia 12 marca br. znak: SPS-0202-835/02 dotyczące interpelacji posła Tadeusza Polańskiego w sprawie dostosowania instrumentów prawnych i zapewnienia powiatom odpowiednich środków finansowych na realizację zadań z zakresu polityki społecznej, uprzejmie informuję:

   Są mi znane trudności, jakie napotyka powiatowa pomoc społeczna w realizacji ciążących na niej zadań. Wyrażam nadzieję, że planowane przez władze powiatowe i przez rząd RP działania przyczynią się do choćby częściowej poprawy warunków finansowania, a tym samym funkcjonowania tej służby.

   Powiatom powierzono szereg zadań, które przez długi okres czasu nie były należycie i kompleksowo realizowane, także z tej przyczyny, iż samorządy gmin, a także inne podmioty życia publicznego nie mogły podołać ich realizacji. Skutki tego stanu ponosiły osoby i rodziny wymagające specjalistycznego, a zatem często drogiego wsparcia oraz całe społeczeństwo.

   W ramach reformowania administracji państwa od 1998 r. samorząd powiatowy realizuje te ponadgminne zadania publiczne, w tym pomocy społecznej, których samorząd gminy nie był w stanie realizować. Do zakresu zadań wykonywanych przez samorząd powiatowy zaliczono m.in. pomoc społeczną, politykę prorodzinną, wspieranie osób niepełnosprawnych, utrzymanie powiatowych obiektów użyteczności publicznej, a także współpracę z organizacjami pozarządowymi.

   Do realizacji zadań pomocy społecznej zleconych przez administrację rządową powołano powiatowe centra pomocy rodzinie, które ponadto realizują szereg zadań wynikających z innych niż ustawa o pomocy społecznej ustaw, a także te zadania pomocy społecznej, które samorząd powiatowy im powierzył.

   Jestem przekonany, iż jednostki samorządu powiatowego po zakończeniu prac związanych z organizacją powiatowych centrów pomocy rodzinie będą skutecznie działać nie tylko na rzecz określonych osób i rodzin, ale także na rzecz określonych środowisk i społeczności. Także dlatego projektuje się np. poszerzenie obowiązków powiatowych centrów pomocy rodzinie, które w przyszłości nie tylko przygotowywać będą dla władz powiatowych projekty strategii rozwiązywania określonych problemów społecznych, ale także projekty programów zmierzających do rozwiązywania, czy choćby tylko łagodzenia tych problemów.

   Ponadto centra te powinny koordynować realizację zadań wynikających z programów przyjętych do realizacji przez władze powiatu oraz informować je o rezultatach podejmowanych działań. Jak się wydaje w opracowywaniu projektów strategii rozwiązywania problemów społecznych oraz w opracowywaniu projektów programów zmierzających do rozwiązywania określonego problemu społecznego rosnący udział mieć będą także inne niż publiczne podmioty życia społecznego, w tym organizacje pozarządowe, z którymi samorząd powiatowy współdziała od lat.

   Nie sądzę, by efektywność działań w zakresie polityki społecznej mogła być uzależniana wyłącznie od dostatku środków finansowych. Uważam natomiast, że w sytuacji braku wystarczających środków publicznych, jakie mogą być przeznaczone na realizację zadań pomocy społecznej, poprawa współdziałania wszystkich podmiotów pomocy społecznej może przyczynić się do zwiększenia poziomu zaspokojenia potrzeb w zakresie różnych form wspierania osób i rodzin, które własnym staraniem nie mogą zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Łączenie publicznych i niepublicznych zasobów staje się jednym z głównych kierunków doskonalenia organizacji i funkcjonowania tych podmiotów życia publicznego, które kreują i realizują politykę społeczną.

   Wyrażam przekonanie, iż podjęte przez rząd RP działania związane z przygotowaniem projektu nowelizacji ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego zaowocują takimi rozwiązaniami, które zapewnią samorządom terytorialnym pełniejszy dostęp do środków finansowych, a tym samym umożliwią skuteczniejsze wspieranie tych, którzy wsparcia wymagają. Samorządność to także branie odpowiedzialności za realizację lokalnych polityk społecznych.

   Rząd RP nie zamierza zwalniać władz lokalnych z tej odpowiedzialności, natomiast w związku z zasadą pomocniczości państwa zakłada opracowywanie i realizację rządowych programów osłonowych, mających na celu ochronę poziomu życia osób, rodzin lub grup społecznych, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej. Zmiany prawa zmierzać będą do umocnienia samorządu terytorialnego jako podstawowego podmiotu pomocy społecznej, który wespół z administracją rządową działać będzie na rzecz zaspokajania potrzeb lokalnych środowisk oraz organizowania im koniecznego wsparcia.

   Informuję, iż mimo trudnej sytuacji finansowej państwa podjęto skuteczne działania mające na celu złagodzenie braków środków finansowych na realizację w 2002 r. niektórych zadań pomocy społecznej poprzez przesunięcia środków z rezerw celowych do planu wydatków w budżetach wojewodów. W wyniku dokonanego przesunięcia wydatków budżet pana wojewody lubelskiego został zwiększony o 3,6 mln zł, w rozdziale 85301: Placówki opiekuńczo-wychowawcze oraz o 1,7 mln zł w rozdziale 85304: Rodziny zastępcze. W związku z tym wojewoda lubelski będzie miał możliwość rozdysponowania pozyskanych dodatkowo środków na poszczególne powiaty.

   Na uzupełnienie niedoborów powstałych w ciągu roku w zakresie finansowania powyższych zadań pozostawiono jeszcze w rezerwach celowych budżetu państwa: 52,5 mln zł na placówki opiekuńczo-wychowawcze i 40 mln zł na rodziny zastępcze. Środki te będą przekazywane sukcesywnie w ciągu bieżącego roku wojewodom, stosownie do sytuacji w danym województwie oraz zgłoszonych przez wojewodów potrzeb.

   Do zadań z zakresu pomocy społecznej realizowanych przez powiat należy m.in. zapewnienie opieki i wychowania dzieciom niedostosowanym społecznie w szczególności poprzez prowadzenie placówek resocjalizacyjnych zapewniających całodobową opiekę, wychowanie oraz edukację. Do placówek tego typu należą młodzieżowe ośrodki wychowawcze. Wiele czynników, takich jak specyfika ich działalności, nierównomierne rozmieszczenie placówek na terenie kraju, konieczność prowadzenia przy nich szkół o specjalnym profilu, sprawia, że powiaty prowadzące te placówki odczuwają znaczne trudności w związku z realizacją tego zadania. Niechęć powiatów do prowadzenia tak specjalistycznych placówek jak placówki resocjalizacyjne jest spowodowana również wysokim kosztem utrzymania wychowanków, na który składa się przede wszystkim wynagrodzenie wysokospecjalistycznej kadry. Konieczność objęcia nieletnich działaniami resocjalizacyjnymi zarówno w placówce, jak i w szkole o odpowiednim profilu powoduje wiele problemów związanych z jednoczesnym zarządzaniem i szkołą i placówką. Rozdzielenie kompetencji szkoły i placówki między oświatę a pomoc społeczną spowodowało wiele trudności organizacyjnych. Należą do nich m.in.:

   - trudności w dobraniu odpowiedniego profilu szkoły do potrzeb umieszczanego dziecka,

   - niektóre powiaty prowadzące placówkę i szkołę dążą do likwidacji szkół działających tylko na potrzeby tej placówki,

   - przy rozdzieleniu funkcji dyrektora placówki i dyrektora szkoły występują trudności z zachowaniem jedności procesu resocjalizacyjnego i procesu nauczania.

   Odkąd placówki te są prowadzone przez powiat, utrudnione jest znalezienie odpowiedniego miejsca dla nieletniego. Poza tym powiaty prowadzące placówki resocjalizacyjne nie są zainteresowane ich utrzymaniem na swoim terenie, gdyż na ogół albo nie ma wcale w nich mieszkańców tego powiatu, albo jest ich tam tylko kilku. Placówki resocjalizacyjne mają wyraźnie charakter ponadpowiatowy i dla usprawnienia ich funkcjonowania należałoby przenieść zadanie ich prowadzenia na poziom województwa oraz scentralizować system kierowania do nich. Pierwsze próby uregulowania tej sytuacji zostały już podjęte. Nowelizacja przepisów z zakresu pomocy społecznej w ustawie z dnia 8 czerwca 2001 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych ustaw (DzU z 2001 r. nr 72, poz. 748) do zadań samorządu województwa wprowadziła organizowanie i prowadzenie jednostek organizacyjnych pomocy społecznej o zasięgu ponadpowiatowym, stwarzając tym samym warunki do przejęcia na poziom wojewódzki zadania prowadzenia placówek resocjalizacyjnych. Obecnie możliwe jest podjęcie kroków zmierzających do przejmowania placówek resocjalizacyjnych przez samorządy wojewódzkie.

   Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 pkt 5 ustawy o samorządzie powiatowym do zadań własnych samorządów należy wspieranie osób niepełnosprawnych. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z dnia 28 czerwca 2001 r. (sygn. akt U. 8/2000), stwierdził, że zgodnie z ww. przepisem powiat wykonuje zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie wspierania osób niepełnosprawnych oraz że zadania wymienione w tym artykule są zadaniami samorządowymi, które można określić jako zadania własne samorządu powiatowego, skoro ustawa w innych przepisach mówi o powierzeniu powiatowi na podstawie porozumienia z organami administracji rządowej, wykonywania zadań publicznych z zakresu administracji rządowej (art. 5 ust. 1 tej ustawy).

   Zatem zmiany przyjęte w ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (DzU nr 123, poz. 776, z późn. zm.) - oprócz charakteru porządkującego - miały na celu oprócz dotychczas finansowanych ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych zadań własnych powiatu na rzecz osób niepełnosprawnych rzeczowe określenie innych zadań własnych powiatu, które będą mogły podlegać finansowaniu lub dofinansowaniu przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (art. 35a ustawy).

   W wyniku zmian zwiększono katalog zadań własnych powiatu na rzecz osób niepełnosprawnych, które mogą podlegać dofinansowaniu ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Środki funduszu na realizację tych zadań zostaną przekazane powiatom w trybie określonym w art. 48 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych.

   Rada powiatu ma samodzielność określania priorytetów realizowanych zadań na rzecz osób niepełnosprawnych, co pozwala na racjonalizację wydatkowania środków funduszu oraz wykorzystanie tych środków zgodnie z potrzebami osób niepełnosprawnych zamieszkałych w danym powiecie.

   Art. 35c ustawy uzupełniono o delegację dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego o możliwość określenia szczegółowych zasad sporządzania przez powiaty sprawozdań rzeczowo-finansowych oraz wniosków do planu finansowego funduszu z uwzględnieniem wzoru wniosku i sprawozdania, ażeby ujednolicić te zasady oraz wzory w skali całego kraju, a tym samym ułatwić funduszowi opracowanie ewentualnego jednolitego programu mającego na celu efektywne korzystanie z danych nadsyłanych przez powiaty.

   Narzędzia ustawowe, które otrzymały powiaty, pozwolą na racjonalne wykorzystanie środków funduszu i umożliwią kierowanie tych środków w oparciu o powiatowe programy działań tam, gdzie jest największa potrzeba.

   Jednocześnie informuję, że obecnie na ukończeniu są prace nad dwoma kluczowymi dla samorządów powiatowych aktami wykonawczymi do ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Są nimi:

   - rozporządzenie w sprawie rodzaju zadań, które mogą być finansowane ze środków PFRON - skierowane do uzgodnień międzyresortowych i konsultacji społecznych,

   - rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad sporządzania sprawozdań rzeczowo-finansowych o zadaniach zrealizowanych ze środków PFRON oraz wniosków do planu finansowego tego funduszu.

   Natomiast rozporządzenie w sprawie algorytmu przekazywania środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych jednostkom samorządu terytorialnego zostało przyjęte przez Radę Ministrów w dniu 5 marca br. i opublikowane w Dzienniku Ustaw nr 23 z dnia 16 marca br. Rozporządzenie wchodzi w życie w ciągu 14 dni od daty ogłoszenia. Wskazano w nim katalog zadań powiatu dofinansowywanych ze środków PFRON.

   Ponadto informuję, że zgodnie z art. 54 pkt 3 ustawy koszty obsługi zadań realizowanych przez samorządy powiatowe pokrywane są ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w wysokości faktycznie poniesionej, nie więcej jednak niż 2% środków wykorzystanych na realizację zadań i przekazanych powiatom w ramach algorytmu.

   Pragnę dodać, że ustawodawca w art. 48 pkt 1a przewidział także prawną możliwość przekazywania samorządom przez prezesa zarządu funduszu dodatkowych środków na dofinansowanie realizacji zadań powiatu wynikających z ustawy.

   Konsekwencją określenia innych zadań własnych powiatu, które będą mogły podlegać finansowaniu lub dofinansowaniu przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, dotychczas realizowanych przez PFRON, będzie ograniczenie stanu zatrudnienia w funduszu. W roku bieżącym przewiduje się redukcję tego zatrudnienia o 110 etatów.

   Wyrażam przekonanie, iż mimo sygnalizowanych problemów, na jakie napotyka powiat puławski w realizacji zadań związanych z rehabilitacją społeczną i zawodową osób niepełnosprawnych, wspieranie tej grupy osób, także z wykorzystaniem środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, zapewnia im możliwość bezpieczniejszego, bardziej aktywnego i godnego życia. To także winno motywować osoby pełniące różne funkcje we władzach publicznych do dalszych wysiłków na rzecz nie tylko zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych tej grupie osób, ale także na rzecz ich integracji społecznej.

   Wyrażam ponadto przekonanie, iż dalsze reformowanie państwa, oparte m.in. o umacnianie samorządu powiatowego jako jednego z podstawowych podmiotów lokalnej polityki społecznej uwzględniać będzie postulaty dostosowania instrumentów prawnych i zabezpieczenia środków finansowych umożliwiające tym podmiotom należyte realizowanie nałożonych na nie zadań.

   Pozostaję z szacunkiem

   Sekretarz stanu

   Jolanta Banach

   Warszawa, dnia 4 kwietnia 2002 r.