Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Polityki Społecznej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 10228

w sprawie zahamowania procesu zmniejszania liczby miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na przesłaną przez Pana Marszałka przy piśmie z dnia 10 czerwca 2005 r., znak: SPS-0202-10228/05, interpelację Pani Marii Dziuby - Posła na Sejm RP - w sprawie zahamowania procesu zmniejszania liczby miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych uprzejmie wyjaśniam, co następuje:

   Wobec faktu, iż 4 maja br. sejmowa Komisja Nadzwyczajna do rozpatrzenia projektów ustaw związanych z rządowym ˝Programem uporządkowania i ograniczenia wydatków publicznych˝ przyjęła sprawozdanie o odrzuceniu projektu ustawy o wspieraniu zatrudnienia oraz rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, wnioskowanie o ˝wstrzymanie prac nad przygotowywaniem ustawy o rehabilitacji osób niepełnosprawnych˝ jest bezprzedmiotowe.

   Ponieważ pytanie Poseł Marii Dziuby wyraźnie wskazuje na to, że zostało oparte na ˝stanowisku˝ Rady Krajowej Izby Gospodarczo-Rehabilitacyjnej z dnia 3 lutego br., pozwolę sobie odnieść się do uwag w nim przedstawionych właśnie w kontekście przedmiotowego ˝stanowiska˝.

   Status programu ˝Stabilne zatrudnienie˝ był wielokrotnie i wyczerpująco wyjaśniany przez Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, a także przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów czy wreszcie przez Ministra Polityki Społecznej (i nie tylko, bo wyjaśnień udzielał również Urząd Integracji Europejskiej).

   Wyjaśnienia w tej sprawie zostały przekazane do KIG-R pismem Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych z dnia 23 grudnia 2004 r., znak BON-I-0782-2-AK/04, kierowanym bezpośrednio do Pana Włodzimierza Sobczaka, Prezesa KIG-R.

   Niezależnie od powyższego ponownie wyjaśniam, że w październiku 2002 r. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów przekazał do Komisji Europejskiej informacje dotyczące udzielanej w tamtym okresie pomocy publicznej (w formie fiszek informacyjnych). Środki pomocowe, które uzyskały wówczas akceptację Komisji (w tym program ˝Stabilne zatrudnienie˝), zostały wymienione w dodatku do Załącznika IV do Traktatu Akcesyjnego - co oznacza, że zostały zakwalifikowane jako pomoc istniejąca, która może być stosowana przez Polskę po akcesji na niezmienionych warunkach (oczywiście w granicach określonych przez dany program). Przekazane do Komisji dokumenty zawierały wskazanie aktu normatywnego będącego podstawą prawną udzielania pomocy (w przypadku ˝Stabilnego zatrudnienia˝ była to ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych), a także warunki dopuszczalności pomocy wynikające z obowiązującej wówczas ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. o warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców (Dz. U. Nr 141, poz. 1177 z późn. zm.).

   Przepisy ustawy o warunkach dopuszczalności pomocy publicznej dla przedsiębiorców utraciły moc z dniem 31 maja br., weszła natomiast w życie ustawa o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej, która jest zupełnie nowym aktem prawnym. Ponadto, w związku z akcesją, zaszła konieczność zmiany przepisów ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która stanowiła podstawę prawną pomocy wymienionej w programie ˝Stabilne zatrudnienie˝.

   Środki pomocowe wymienione w Załączniku IV, a zatem również ˝Stabilne zatrudnienie˝, są traktowane od dnia przystąpienia Polski do UE jako pomoc istniejąca w rozumieniu art. 1 lit. b rozporządzenia Rady (WE) Nr 659/1999 ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. 93 Traktatu WE. Natomiast przepis art. 1 lit. c tego rozporządzenia stanowi, że jeżeli zaszły zmiany istniejącej pomocy, to należy kwalifikować ją jako nową pomoc - a ta podlega procedurze zgłoszenia do Komisji.

   Należy zaznaczyć, że od 1 maja 2004 r., w związku z bezpośrednim obowiązywaniem od tej daty w wewnętrznym - krajowym porządku prawnym, aktów prawa wspólnotowego, pojawiła się możliwość wykorzystania reguł zawartych w rozporządzeniu Komisji (WE) Nr 2204/2002 w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy państwa w zakresie zatrudnienia. Stosownie do tego został opracowany nowy program pomocowy w formie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania pomocy przedsiębiorcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne (Dz. U. Nr 114, poz. 1194 z późn. zm.), w którym m.in.:

   - zawarto formy pomocy i warunki dopuszczalności pomocy określone w programie ˝Stabilne zatrudnienie˝,

   - określono ogólne zasady liczenia podwyższonych kosztów,

   - poszerzono katalog podwyższonych kosztów (w stosunku do katalogu zawartego w dokumencie ˝Stabilne zatrudnienie˝).

   Należy podkreślić, że dokument ˝Stabilne zatrudnienie˝ nie gwarantował zachowania obrazu pomocy publicznej udzielanej zakładom pracy chronionej na warunkach z okresu przed akcesją RP do Unii Europejskiej, a jego elementem była część opisująca ˝Przeznaczenie pomocy˝, którą stanowiła ˝Rekompensata dla przedsiębiorcy z tytułu podwyższonych kosztów zatrudniania osób niepełnosprawnych, w tym osób o znacznie ograniczonych możliwościach zawodowych z uwagi na szczególny rodzaj schorzenia (chorzy psychicznie, umysłowo upośledzeni, epileptycy, niewidomi)˝. Zatem dokument ˝Stabilne zatrudnienie˝ był czymś w rodzaju okrojonej wersji rozporządzenia Rady Ministrów z 18 maja 2004 r., które rozszerzyło możliwości udzielania pomocy pracodawcom.

   Uprzejmie informuję, że wobec wspomnianego wyżej odrzucenia projektu ustawy o wspieraniu zatrudnienia oraz rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych nie przewiduje się obecnie wprowadzenia zmian w systemie orzekania o stopniu niepełnosprawności.

   Odnosząc się do zahamowania ˝zjawiska spadku zatrudnienia osób niepełnosprawnych˝ i jednocześnie do ˝stabilizowania i doskonalenia systemu zmierzającego do efektywnego wykorzystania środków finansowych przeznaczonych na aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych˝, wypada mi wyjaśnić, że wydaje się, iż lobbująca organizacja pozarządowa, zrzeszająca przedsiębiorców, jaką jest KIG-R, nieco inaczej postrzega ˝efektywne wykorzystanie środków (...) na aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych˝ niż prawodawca ustalający reguły konkurencji (zarówno krajowy jak i wspólnotowy), a także (jak wynika z licznych pism docierających do Ministerstwa Polityki Społecznej) pracownicy, którzy są osobami niepełnosprawnymi.

   Przedsiębiorcom zależy na odniesieniu jak największej korzyści ekonomicznej z tytułu zatrudniania osób niepełnosprawnych. Mówiąc wprost - zatrudnianie osób niepełnosprawnych ma prowadzić do zarabiania na tych osobach (zwolnienia od podatków, dopłaty do wynagrodzeń, jakie należy im wypłacać, refundacja tworzonych miejsc pracy). W takim ujęciu osoby niepełnosprawne przestają być traktowane jako godny szacunku obywatel i pracownik, a stają się ˝narzędziem˝ uzyskiwania ze środków publicznych (a więc od podatnika) jak największych pieniędzy. Nie ma to nic wspólnego z ˝rehabilitacją zawodową˝ osób niepełnosprawnych.

   Pragnę zwrócić uwagę, że po akcesji RP do Unii Europejskiej możliwości udzielania pomocy przedsiębiorcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne uległy znacznemu ograniczeniu. Rzeczpospolita Polska nie może już kształtować systemu pomocy publicznej swobodnie - musi uwzględniać ograniczenia wynikające ze wspólnotowego prawa konkurencji, które przyjęła dobrowolnie i które obowiązuje również wszystkie inne kraje Unii. Wystarczy choćby wskazać na to, że obowiązujące przed akcesją rygory prawa pomocy publicznej nie stosowały się do pomocy udzielanej na rehabilitację zawodową osób niepełnosprawnych (proszę zwrócić uwagę na art. 6 ust. 2 lit. c nieobowiązującej już ustawy z dnia 22 lipca 2002 r. o warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców, który stanowił, cytuję: ˝Przepisów ustawy nie stosuje się do pomocy udzielanej przedsiębiorcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne - w formie dofinansowania lub refundacji wynagrodzeń osób niepełnosprawnych lub składek na ubezpieczenie społeczne naliczanych od tych wynagrodzeń˝. Warto wskazać również wcześniejszą ustawę z dnia 30 czerwca 2000 r. o warunkach dopuszczalności i nadzorowaniu pomocy publicznej dla przedsiębiorców, która stanowiła, że ˝dopuszczalna jest pomoc stanowiąca rekompensatę dla przedsiębiorcy z tytułu jego udziału w realizacji zadań publicznych, w tym w szczególności wyrównanie podwyższonych kosztów ponoszonych przez przedsiębiorcę, związanych z rehabilitacją i zatrudnianiem osób niepełnosprawnych). Polski ustawodawca założył, że dla zwiększenia szans na znalezienie i utrzymanie zatrudnienia tej szczególnej grupy, jaką stanowią osoby niepełnosprawne, warto zaryzykować naruszenie obiektywnych reguł konkurencji i obficie dofinansować ze środków publicznych tych, którzy zdecydują się na zawarcie umów o pracę z osobą niepełnosprawną. Zatem system wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych został zbudowany tak, aby opłaciło się zatrudniać takie osoby.

   Obecnie udzielanie pomocy publicznej w naszym kraju podlega przepisom wspólnotowego prawa konkurencji. Oznacza to, że nie jest już możliwe pozostawienie pomocy udzielanej zakładom pracy chronionej poza rygorami ograniczającymi wspomaganie krajowych przedsiębiorców przez państwo. Wspólnotowe prawo konkurencji pozwala na udzielanie pomocy w zakresie wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Jednakże wysokość tej pomocy nie jest uzależniona od posiadania statusu zakładu pracy chronionej, ale od takich czynników jak koncentracja zatrudnienia osób niepełnosprawnych w danym zakładzie (procentowy ich udział w ogóle pracowników), rzeczywiście ponoszone podwyższone koszty ich zatrudnienia, wysokość ich płacy.

   Obecnie, na skutek akcesji RP do Unii Europejskiej, pojawiła się potrzeba kolejnej zmiany systemu wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Pomoc powinna być skierowana nie tylko do przedsiębiorców posiadających status zakładu pracy chronionej, ale do wszystkich pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne na równych zasadach. Wobec tego status zakładu pracy chronionej przestaje spełniać swoją rolę. Według najdokładniejszych danych, jakimi dysponujemy (są to dane gromadzone przez PFRON, każdy pracodawca korzystający z pomocy na zatrudnianie osób niepełnosprawnych w formie dofinansowania do wynagrodzeń ma obowiązek takie informacje przedstawić), liczba osób niepełnosprawnych zgłoszonych do SOD. (Systemu Obsługi Dofinansowań) w styczniu 2004 r. wynosiła 192.598, natomiast w miesiącu grudniu 2004 r. 203.673 osoby.

   Należy zaznaczyć, że przedsiębiorcy (niezbyt liczni), którzy rezygnują z posiadania statusu zakładu pracy chronionej, nie obniżają zatrudnienia osób niepełnosprawnych, ponieważ na skutek szybkiego wprowadzenia przez Rząd w roku 2004 kilku regulacji (w szczególności rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania pomocy przedsiębiorcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne, Dz. U. Nr 114, poz. 1194 ze zm.) zatrudnianie osób niepełnosprawnych nadal jest dla pracodawców korzystne.

   Nie jest to jednak koniec zadań Rządu w zakresie wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych. System pomocy wymaga przeformułowania w celu usprawnienia i poprawy (dostosowania do przepisów wspólnotowych i wykorzystania możliwości przez nie stwarzanych). W tym świetle należy wyrazić żal z powodu nieprzyjęcia przez Parlament projektu ww. ustawy.

   Odnosząc się do ˝odzwierciedlenia w zapisach ustawy o rehabilitacji osób niepełnosprawnych i aktach wykonawczych˝ rozporządzeń Komisji Europejskiej, należy wskazać, iż obecny system pomocy udzielanej pracodawcom posiadającym status zakładu pracy chronionej oparty jest przede wszystkim o postanowienia zawarte w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2204/2002 z dnia 5 grudnia 2002 r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy państwa w zakresie zatrudnienia (Dz. Urz. We L 337 z 13.12.2002) oraz postanowienia rozporządzenia Komisji nr 69/2001 z dnia 12 stycznia 2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu WE do pomocy de minimis (Dz. Urz. WE L 10 z 13.01.2001), a także rozporządzenia Komisji (WE) nr 68/2001 z dnia 12 stycznia 2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu WE do pomocy szkoleniowej (Dz. Urz. WE L 10 z 13.01.2001).

   Jeszcze raz podkreślam, że po dacie akcesji RP do Unii Europejskiej udzielanie pomocy publicznej podmiotom uczestniczącym w rynku podlega wspólnotowym (bardzo restrykcyjnym) regułom konkurencji. Pomoc ta może być notyfikowana do Komisji Europejskiej bądź przyznawana np. w ramach wyłączeń grupowych oraz pomocy de minimis. Ministerstwo Polityki Społecznej dołożyło i dokłada wszelkich starań i ogromnej pracy, aby możliwości stworzone przez wyłączenia spod zakazu udzielania pomocy publicznej wykorzystać jak najpełniej, bez jednoczesnego narażania beneficjentów na niebezpieczeństwo sankcji w postaci obowiązku zwrotu całej udzielonej pomocy wraz z odsetkami, w przypadku gdy zostanie ona udzielona niezgodnie z przepisami wspólnotowymi.

   Kończąc, pragnę zwrócić uwagę na potrzebę podchodzenia z dużą ostrożnością do oświadczeń organizacji pozarządowych sformułowanych w takim stylu jak ww. stanowisko Rady KIG-R, które (co wykazano powyżej) nie zostało poparte rzetelnymi argumentami i stanowi wyraz szczególnego rodzaju polityki tej organizacji. Należy mieć na uwadze nie interesy organizacji przedsiębiorców zajmujących się lobbingiem, ale interesy osób niepełnosprawnych, które nie posiadają sprawnie działających procedur wpływania i nacisku i które mają zdecydowanie mniejsze szanse na spowodowanie interwencji poselskiej. Pragnę również prosić o poparcie polityki Rządu, która jest głęboko zaangażowana w poprawę sytuacji takich osób.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Leszek Stanisław Zieliński

   Warszawa, dnia 29 czerwca 2005 r.