Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Polityki Społecznej - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 10391

w sprawie niekorzystnych dla świadczeniobiorców postanowień umów zawieranych z otwartymi funduszami emerytalnymi

   Szanowny Panie Marszałku! W nawiązaniu do pisma z dnia 30 czerwca br., nr SPS-0202-10391/05, dotyczącego interpelacji Panów Posłów Stanisława Papieża i Leszka Murzyna w sprawie niekorzystnych dla świadczeniobiorców postanowień umów zawieranych z otwartymi funduszami emerytalnymi, uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.

   W przedmiotowej interpelacji wskazano, że osoby zawierające umowę z otwartymi funduszami emerytalnymi poprzez podpisanie gotowych wzorców umów często nie posiadają wystarczającej fachowej wiedzy prawniczej. Jednocześnie zwrócono się z pytaniem, czy przedstawiciele otwartego funduszu emerytalnego zawierając umowę z klientem w formie gotowego wzorca nie są obowiązani przedstawić szczegółowo skutków prawnych wynikających z podpisania tego dokumentu.

   Zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 9 czerwca 1998 r. w sprawie sposobu i trybu zawarcia umowy, na podstawie której następuje uzyskanie członkostwa w otwartym funduszu emerytalnym, sposobu i terminu składania oświadczenia o małżeńskich stosunkach majątkowych członka otwartego funduszu emerytalnego oraz zawiadamiania otwartego funduszu emerytalnego o każdorazowej zmianie w stosunku do treści takiego oświadczenia, obejmującej środki zgromadzone na rachunku członka (Dz. U. Nr 84 poz. 534) nie ma obowiązującego wzorca umowy o członkostwo w otwartym funduszu emerytalnym. Zgodnie z § 1 ust. 1 tego rozporządzenia każdy otwarty fundusz emerytalny jest zobowiązany do przedstawiania osobie, która wyraziła wolę przystąpienia do tego otwartego funduszu emerytalnego formularza składającego się z deklaracji przystąpienia oraz umowy właściwej. Obie części tego formularza są dokładnie regulowane przepisami rozporządzenia, przy czym zgodnie z § 3 formularz umowy powinien zawierać:

   1) informację o określonym w ustawie o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych sposobie wykorzystania środków zgromadzonych na rachunku członka otwartego funduszu emerytalnego, w przypadku gdy śmierć osoby wskazanej nastąpi przed śmiercią członka funduszu, a członek ten nie wskaże innej osoby, oraz oświadczenie osoby przystępującej do funduszu o zapoznaniu się z treścią tej informacji,

   2) informację o skutkach rozwiązania umowy z otwartym funduszem emerytalnym lub rezygnacji z członkostwa w funduszu przed upływem terminu, o którym mowa w art. 119 ust. 2 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (konieczność uiszczenia z własnych środków opłaty z tytułu wcześniejszego niż 24 miesiące transferu środków do innego otwartego funduszu emerytalnego) oraz oświadczenie osoby przystępującej do funduszu o znajomości tych skutków,

   3) informację o obowiązkach, określonych w § 6, 7 i 9 tego rozporządzenia (obowiązki informacyjne członka w stosunku do funduszu emerytalnego w zakresie oświadczeń o stosunkach majątkowych między małżonkami) oraz o zakresie danych przekazywanych do otwartego funduszu emerytalnego przez jego członka w celu wykonania tych obowiązków.

   Jednocześnie należy przekazać, iż zgodnie z art. 84a ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667) osoby urodzone w latach 1949-1953 zawierające umowę z otwartym funduszem są obowiązane złożyć pisemne oświadczenie o zapoznaniu się z treścią art. 24, 26, 46-50, 53, 183, 184 i 185 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353, z późn. zm.), co osoba zawierająca umowę winna potwierdzić własnoręcznym podpisem. Ust. 2 art. 84a ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych stanowi, iż osoba wykonująca czynności akwizycyjne na rzecz otwartego funduszu w stosunku do osób urodzonych w latach 1949-1953 obowiązana jest do pouczenia o konsekwencjach wynikających z ww. przepisów, a w szczególności o tym, że w wyniku przystąpienia do otwartego funduszu emerytura z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być istotnie niższa lub emerytura nie będzie mogła być przyznana w wieku niższym niż określony w art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. poniżej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

   Dlatego też, zgodnie z obowiązującym stanem prawnym, poza wyżej wymienionymi przepisami nie ma prawnego zobowiązania co do obowiązku szczegółowego przedstawiania skutków prawnych wynikających z podpisania udostępnionego formularza umowy o członkostwo w funduszu emerytalnym. Tym niemniej, jak wynika z wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 października 2004 r. nr III AUa 1155/03 opublikowanego w Apel.-W-wa 2005/1/3 oraz w Pr. Pracy 2005/3/36, akwizytor, w tym przypadku reprezentujący Otwarty Fundusz Emerytalny PZU ˝Złota Jesień˝, jest obowiązany do zachowania należytej staranności w przedstawianiu swojej oferty tak, by była ona zrozumiana i czytelna dla osoby zamierzającej zawrzeć umowę członkostwa z Funduszem i by wiedziała ona o skutkach prawnych wynikających z zawarcia tej umowy. Przedmiotowy wyrok, choć w Polsce nie obowiązuje anglosaska zasada precedensu sądowego, może służyć za normę interpretacyjną przy ocenie stanu faktycznego i prawnego w innych podobnych sprawach.

   W odniesieniu do pytania, czy członek otwartego funduszu emerytalnego nie do końca rozumiejący skutki podpisywanej umowy nie ma prawa wycofać się podjętych zobowiązań, jeżeli są one dla niego niekorzystne, w tym skutkujące pozbawieniem go prawa przejścia na wcześniejszą emeryturę wynikającego z pracy w warunkach szkodliwych, należy wskazać, że przystąpienie przez ubezpieczonych, urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., do otwartego funduszu emerytalnego jest nieodwołalnym oświadczeniem woli o wyborze jednej z form systemu ubezpieczenia emerytalnego. Tym samym jeżeli do otwartego funduszu emerytalnego wpłynie prośba jego członka o rozwiązanie umowy o członkostwo, fundusz nie może takiej dyspozycji członka zrealizować. Strony nie mogą bowiem zdecydować o rozwiązaniu łączącego ich stosunku prawnego, skoro ustawodawca zdecydował, iż przystąpienie do funduszu jest nieodwołalnym oświadczeniem woli. Nie oznacza to jednak, że nie istnieją szczególne okoliczności, które mogą doprowadzić do wzruszenia umowy.

   Dlatego też aby skutecznie uchylić się od skutków oświadczenia o przystąpieniu do otwartego funduszu emerytalnego (do II filaru ubezpieczeń społecznych), członek otwartego funduszu emerytalnego powinien wykazać, iż zawarł on umowę pod wpływem błędu wywołanego przez brak lub mylne pouczenie przez akwizytora co do szczególnych uprawnień emerytalnych, a także że nigdy nie zawarłby takiej umowy, gdyby wiedział, że nie będzie mógł skorzystać z prawa przejścia na wcześniejszą emeryturę. Jeżeli jednak powszechne towarzystwo emerytalne zarządzające otwartym funduszem emerytalnym nie uzna argumentów skarżącej osoby, że przystępując do funduszu działała pod wpływem błędu, może ona skierować sprawę na drogę postępowania sądowego.

   Zgodnie z art. 90 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w przypadku roszczeń pomiędzy członkami otwartych funduszy emerytalnych a tymi funduszami lub ich organami orzekają sądy ubezpieczeń społecznych właściwe dla miejsca zamieszkania członka funduszu. Rozstrzygnięcie sporu nastąpić może w oparciu o dowody przedstawione przez obie strony, a władny jest to uczynić wyłącznie sąd ubezpieczeń społecznych.

   Mając powyższe na względzie, resort polityki społecznej stoi na stanowisku, że obecnie rozwiązania prawne odznaczają się troską o właściwe zabezpieczenie interesów członków otwartych funduszy emerytalnych, w tym zabezpieczają interesy osób, które mogłyby przejść na wcześniejszą emeryturę. Nie ma stąd potrzeby zobowiązywania funduszy emerytalnych do zmiany konstrukcji umów o członkostwo, tym bardziej że funkcją takiej umowy jest przypieczętowanie stosunku prawnego, który ma łączyć obie strony. Zabezpieczenie interesów członków OFE gwarantują istniejące przepisy prawa i takie rozwiązanie jest właściwe.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Agnieszka Chłoń-Domińczak

   Warszawa, dnia 28 lipca 2005 r.