Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 1047

w sprawie wyroków eksmisyjnych orzeczonych dla sprawców przemocy rodzinnej

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pani poseł Mirosławy Kątnej w sprawie wykonywania wyroków eksmisyjnych wobec sprawców przemocy rodzinnej, przekazanej przy piśmie z dnia 5 kwietnia 2002 r. wyjaśniam:

   W 2000 r. do sądów wpłynęło 41 166 spraw cywilnych o opróżnienie lokalu. Załatwiono - 41 988 spraw, pozostało do załatwienia 17 522 sprawy.

   W 2001 r. wpływ wyniósł 33 095 spraw, załatwiono 34 926 spraw, pozostało 15 810. W podanych danych brak jest informacji o przyczynach uwzględnienia powództwa, jak też tego, czy wyroki dotyczą osób małoletnich. Praktyka dowodzi, że w części spraw, w których orzeczono eksmisję bez prawa do lokalu socjalnego, przyczyną uwzględniania powództwa było naganne traktowanie rodziny. W sprawach rozwodowych, w których orzeczono eksmisję małżonka, jest to podstawowa i najczęściej występująca przyczyna. W 2000 r. prawomocnie rozwiązano przez rozwód 42 770 małżeństw.

   Z tej liczby małżonkowie - na datę orzekania w 32 740 sprawach nie zajmowali wspólnego lokalu mieszkalnego. W 214 sprawach sądy regulowały sposób korzystania z lokalu mieszkalnego. W 1575 sprawach orzeczono eksmisję męża, a w 34 żony. W 5332 sprawach nie orzeczono o mieszkaniu rozwodzących się małżonków. W pozostałej ilości spraw sądy orzekły o podziale majątku obejmującego mieszkanie.

   W ogólnej ilości spraw rozwodowych 14 994 dotyczyło małżeństw bez dzieci, a 27 776 małżeństw z dziećmi.

   W sprawach dot. małżeństw bez dzieci w 11 538 sprawach małżonkowie nie zajmowali wspólnego lokalu mieszkalnego, w 826 sprawach uregulowany został sposób korzystania z lokalu, w 411 przypadkach orzeczono eksmisję męża, a w 9 eksmisję żony. W 1894 sprawach nie orzeczono o mieszkaniu.

   W 27 776 sprawach dot. małżeństw z małoletnimi dziećmi w 21 202 sprawach małżonkowie nie zajmowali wspólnego lokalu mieszkalnego, w 826 sprawach uregulowany został sposób korzystania z lokalu, w 411 sprawach orzeczono eksmisję męża, a w 25 żony. W 3438 sprawach nie orzeczono o mieszkaniu.

   W 2000 r. do komorników wpłynęło 13 308 wniosków o opróżnienie lokali mieszkalnych, w tym 9917 bez prawa do lokalu socjalnego. Komornicy załatwili 13 222 sprawy, w tym 9257 spraw bez zapewnienia lokalu socjalnego. Pozostało na następny okres 12 161 spraw, w tym 8905 - bez prawa do lokalu socjalnego.

   W 2001 r. wpłynęło 9338 wniosków o opróżnienie lokali mieszkalnych, w tym bez prawa obowiązku zapewnienia lokalu socjalnego - 6650 spraw. Załatwiono 9325 spraw, w tym 612 bez prawa do lokalu, pozostało na następny okres 12 084 sprawy, w tym 8882 sprawy bez prawa do lokalu socjalnego dla dłużnika.

   Podstawy faktyczne żądania pozwu o rozwiązanie umowy najmu i nakazanie opróżnienia lokalu - jak dowodzi praktyka - są różne. Jedną z przyczyn żądania pozwu o eksmisję jest rażące lub uporczywe wykraczanie przez lokatora przeciwko porządkowi domowemu, czyniącym uciążliwym korzystanie z innych lokali w budynku. Żądanie takie znajduje podstawę prawną w przepisie art. 13 ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (DzU nr 130, poz. 733).

   Wykonywanie orzeczeń eksmisyjnych odbywa się na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i przepisów ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (DzU nr 71, poz. 733).

   Podstawą każdego postępowania egzekucyjnego są wniosek egzekucyjny i tytuł wykonawczy. Co do eksmisji tytułem wykonawczym jest orzeczenie (wyrok) sądu nakazujące opróżnienie lokalu, zaopatrzone przez sąd w klauzulę wykonalności. Uprawnionym do złożenia wniosku egzekucyjnego jest osoba, na rzecz której sąd wydał tytuł wykonawczy.

   Aktualnie brak jest przepisów prawnych, które pozwoliłyby na wykonywanie wyroków orzekających eksmisję osób z powodu przemocy i znęcania w innym trybie, jak przewidzianym w powołanych przepisach.

   Komornik, wykonując wyrok eksmisyjny w stosunku do osoby znęcającej się nad członkami swej rodziny, ma bezwzględny obowiązek - tak jak w każdym przypadku - działać w sposób nakazany przez przepisy prawa, a więc ma obowiązek wezwania dłużnika do dobrowolnego opróżnienia lokalu mieszkalnego w zakreślonym terminie (art. 1046 § 1 K.p.c), a dopiero po jego upływie podjąć czynności zmierzające do usunięcia osoby.

   Działając w sposób legalny, komornik nie może usunąć dłużnika na bruk, jeśli nawet jest to osoba znęcająca się nad członkami swej rodziny. Przepisy obowiązującej ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (DzU nr 71, poz. 733) nie zawierają takiego upoważnienia dla komornika.

   Powołana wyżej ustawa z 21 czerwca 2001 r. zawiera regulacje ograniczające prawa osób eksmitowanych z powodu znęcania się nad rodziną, gdyż nie przewiduje dla takiej osoby prawa do lokalu socjalnego i okresu ochronnego, kiedy nie może nastąpić wykonanie orzeczenia (od 1 listopada do 31 marca), ale nie umożliwia eksmisji na bruk. Stanowisko takie zajął Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 kwietnia 2001 r. TKK 11/00 (zam. OTK 2001/3/54).

   Takie rozwiązanie wymaga dostarczenia dłużnikom pomieszczenia zastępczego, np. w schronisku, noclegowni, co jest obowiązkiem gminy, a to na podstawie przepisu art. 4 ustawy z 21 czerwca 2001 r. Praktyka dowodzi, że gminy, zwłaszcza wiejskie, pomieszczeń takich nie posiadają. Brak pomieszczeń zastępczych utrudnia i przedłuża wykonanie eksmisji i praktycznie jest zasadniczą przeszkodą w sprawnym wykonaniu wyroku.

   Poprawa sytuacji w zakresie sprawnego usuwania osób znęcających się nad rodziną mogłaby nastąpić poprzez nowelizację przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - art. 23 i 108 § 2 i możliwość nakazania opuszczenia przez sprawcę przemocy miejsca wspólnego zamieszkania, zakazania zbliżania się do niego, nakazanie podjęcia odpowiedniej terapii i uzależnienie od jej efektów powrotu do domu.

   Rozstrzygnięcie takie mógłby wydać sąd rodzinny i byłoby ono natychmiast wykonalne (art. 578 K.p.c). Ich wykonanie byłoby możliwe na podstawie przepisu art. 1050 K.p.c. Obowiązek opuszczenia miejsca zamieszkania, który nie jest eksmisją, mógłby być egzekwowany przy pomocy Policji.

   Opisany wyżej nakaz opuszczenia miejsca zamieszkania i zakaz zbliżania się do niego mógłby być wprowadzony do art. 244 K.k. jako kara dodatkowa. Wymaga to nowelizacji tego przepisu. Złamanie takich obowiązków rodziłoby odpowiedzialność karną.

   Proces eksmisyjny może być przeprowadzony bez zakłóceń, albowiem komornik może korzystać z pomocy organów Policji w razie oporu dłużnika (art. 765 K.p.c.), które mogą stosować odpowiednie środki przymusu. Zasadą jest, aby eksmitowany dłużnik był obecny przy czynnościach komornika z uwagi na konieczność prawidłowego wydania dłużnikowi jego rzeczy znajdujących się w lokalu, z którego dłużnik jest eksmitowany.

   Paragraf 151 ust. 1 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników (DzU nr 10, poz. 52) regulował sposób postępowania komorników przy eksmisji osób z lokali mieszkalnych niepodlegających przepisom prawa lokalowego i dopuszczał eksmisje tylko wówczas, gdy komornik upewnił się, czy dłużnik ma zapewnione pomieszczenie zastępcze. Z chwilą wejścia w życie ustawy z 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (DzU nr 105, poz. 509) przepis § 151 wyżej powołanego rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. nie miał już zastosowania.

   Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z 8 grudnia 1995 r. III CZP 171/95, zam. OSNC 1996, zeszyt nr 5, poz. 64; w uchwale składu siedmiu sędziów z 7 lutego 1997 r. III CZP 120/96, zam. OSNC 1997, zeszyt nr 6-7, poz. 69).

   Pod rządem obecnie obowiązującej ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, która zastąpiła ustawę z 2 lipca 1994 r., przepis § 151 ww. rozporządzenia również nie znajduje zastosowania.

   Ustawa z 21 czerwca 2001 r. wraz z ar. 1046 K.p.c. regulują sposób postępowania przy eksmisji osób znęcających się nad rodziną. W obecnym stanie prawnym wynikającym z powołanych przepisów oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że nie ma już eksmisji na bruk. Poprawa sprawności postępowania może nastąpić przez zapewnienie środków materialnych na zabezpieczenie pomieszczeń zastępczych dla eksmitowanych osób, których dostarczenie obciąża gminę.

   Przesyłając powyższe wyjaśnienia panu marszałkowi, wyrażam nadzieję, że w sposób wyczerpujący odnoszą się one do zagadnień będących przedmiotem zainteresowania pani poseł Mirosławy Kątnej.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Marek Staszak

   Warszawa, dnia 26 kwietnia 2002 r.